ITI DUYOG TI SINGASING: Isalakantayo ti Karayan Balili (Maudi iti dua a paset)

Iti kababasak kadagiti magasin, napanunotko manen ti daniw. Ania ngata no ipatarusko iti Tagalog sako ipablaak? Kasta ti inaramidko. Ngem saan a kas iti Ilokano ti daniw iti Tagalog a nasken a nauuneg dagiti balikas. Iti Tagalog, nagsublida manen iti simple a balikas tapno ad-adu dagiti makaawat. Binaliwak manen. Nagrigat ti agitugtugkel iti makinilia.

Iti ipapanko manen panagtakder ken panagpaliiw iti hanging bridge iti Km 4 a kumamang iti Pines Park, nakitak a narugiten ti karayan. Agkaiwaran ti basura a ngilngilawen. Saanen a kas idi a mayat a buyaen ti agos ken dagiti tunsoy wenno water cress. Napanunotko a baliwan manen ti teksto ti daniw a ti naimatangak ti ibagak a ladawan ti karayan.

Impablaakko ti daniw a pinauloak iti “Ba-diw” a dung-aw ti kayatna a sawen iti Iluko. Ta saan aya nga agdungdung-aw ti Karayan Balili agsipud ta matmatayen? Adda laok ti daniw nga Ibaloi wenno Ivadoi language ta mamatiak a maysa met nga Ibaloi/Ivadoi experience ti daniw.

Makumikomak latta iti panaglakolakok iti bigat ken panagsuratko iti malem. Mangrugrugiak metten nga agsurat para iti pagiwarnak, ti Saringit Magasin ken Saringit Chronicle. Naklaatak laengen idi naammuak a napili a 1st prize ti daniwko para iti 2000 iti Home Life Family Magazine a nakaipablaakanna. Inabakna dagiti gapuanan dagiti propesor.

Kaunaan daytoy a pammadayaw iti Tagalog nga innak inawat. Sus, diak a ninamnama daytoy! Ti napateg ket naidanonko ti mensahe.

Ket ti daniw? Iti pannakaipablaakna, nakariing ti dagiti agtuturay ken agindeg ti siudad iti kinapudno ket dinalusanna ti karayan. Timmulong dagiti nadumaduma nga organisasion. Gimmin-awa ti karayan.

Ngem kalpasan ti sumagmamao a tawen, iti agdama a panawen, nalipatan manen dagiti umili ti kinapateg ti Karayan Balili a namunganayan ti sibilisasion. Nabaybay-anen ti karayan. Agtitinnudo dagiti maseknan no asino ti akimbasol, ti kadi La Trinidad wenno ti Baguio ?

Aggapu iti Siudad ti Baguio dagiti tributario (tributaries) ti karayan. Agdagup iti 23 a tributario sadanto kumamang iti karayan. Daliasaten ti karayan dagiti barbarangay ti La Trinidad sakbay a mapan iti ili ti Sablan, santo kumamang iti Karayan Naguilian a rummuaranna.

No narugit wenno pagay-ayusan ti rugit ti siudad dagita a tributario ti karayan, ania ti masakbayan ti Karayan Balili? Lalo ita ta parikut ti siudad ti pagbasuraan, makita a dagiti tributario ti pagbasuraan. Mapan amin iti Karayan Balili dagita a pagbasuraan wenno basura.

Iti di agbayag, matayto metten ti karayan. Nalipatan daydiay pakasaritaanna a dita ti namungayan ti sibilisasion. Dimmur-as ti sibilisasion ngem nabati ti namungayan. Saan a naikaskaso ti historia wenno pakasaritaan ti karayan. Awanen ti pategna.

Maibilangto kadin ti karayan a kas estero nga apon dagiti kitikiti, dagiti lamok ken dagiti bao? Saanto kadin a pulos nga agkuti ti nangisit a danumna? Kastoy kadi ti makunkuna a dur-as ti nadur-as a siudad ken ili? Saanko a maawatan. Saanko a maespeling.

Ania ti aramidek? Awan sabali no di iyebkasko ti daniw iti maminsan pay:

Lahat ng sibilisasyon/ay nagsimulang umusbong/sa pampang at tabing ilog./ Paanong patay na ang ilog?

Ang maririnig ay ba-diw/hindi awit alimbukay/ng tubig Ilog Balili/sa pusod ng La Trinidad./Water cress ay meron pa rin/kadiri nga lang isalad;/umitim na rin ang mga lilies/na habong ng mga bangaw.

Kahit ito’y kaagapay/ng karsadang palong-ahas/wala man lang mangretoke/mukha ng kinabukasan./ Tulog yata si Ivadoi/sa kandungan ng pag-unlad?/ O naglalaro sa hardin/ng kalawanging panahon?

Bumangon sana sa libing/af-afu ng Kabenguetan,/at malakas na paluin/ang gansa at solibaw;/at ang pangaral ng kanyaw/muling imulat sa mata,/ sibilisasyo’y umusbong/na sa ilog nagsimula.

Dumngeg ken mangrikna koma dagiti makaawat…#