ITI DUYOG TI SINGASING: Kittab iti Mansanas (Umuna a paset)

Ti komunidad dagiti mannurat nga Ilokano ket adda gandatna no di pay ket kimmittaben iti gari ti mansanas. Adu a mannurat ti nagdalan ditoy sakbay a nagsapul iti sabali a sanga nga inna pagkaptan ken pagpallayogan kadagiti benben iti laem ti panunotna. Maysa laeng dayta a mansanas iti nagkaadu a siled a serken wenno sinerrek dagiti mannurat. Uray dagiti dadduma pay a sanga ti arte ket naglabas met iti kas itoy a senario, ta kasta la ngarud ti agay-ayam iti lubong ti arte. Ti panagsuratan (iti fiction ken daniw, kdp.) ket bunga ti arte.

Masaok daytoy ta napadasak met ti nagsurat maipapan iti panagkittab iti mansanas idi katengngaan ti 1980s. Napadasak ti nagsurat iti makapakudkod iti nagatel a sellang iti kaltaang ti rabii wenno iti panagmaymaysa iti yuyeng ti arapaap. Ngem saan nga Iluko no di ket Tagalog – iti maysa kadagiti kangrunaan a national tabloid a mangan-andingay ken mangas-assibay kadagiti ridersna babaen itoy. (Wenno, iti masao dagiti nauneg ti panagbennatna kadagiti isyo, kangrunaan a ramen ti tabloid tapno makaallukoy iti adu nga ilgat dagiti aggatang iti dyario.) Binayadandak iti PhP50.00 per column inch; ngem saan a kas iti ekspektaren a panagbinnat iti sinurat, ta amin la ngarud a mannurat, uray dagiti reporters ket paatiddogenda ti sinuratda – ngem kangrunaan met nga aramid wenno trabaho ti deskman ket agedit a mapan kaababaan iti ababa (abridged) amin a sinurat a sinurat a naisubmitar.

Ngem idi agangay ket rimmuarak met laeng iti dayta a siled ti panagsuratan.

Kittab iti mansanas, kunatayo, ta isu dayta ti maiparbeng a tayutay daytoy – euphemism a kas iti nadakamattayo iti librotayo a “Duyog I” wenno ‘This is the use of pleasant substitute for an unpleasant idea or term.’ Sandi daytoy iti saan a napintas nga idea wenno termino.

Kadagiti amin a puli iti lubong, kalainganen ni Pinoy itoy a figure of speech, kangrunaan ni Ilokano. Daytoy ti mangipaneknek a nakalawlawa ti creative mind ni Ilokano wenno panagpampanunotna kadagiti napipintas a bambanag ta ultimo a nalaad a termino wenno balikas ket pagbalinenna a makaay-ayo iti mata ken lapayag.

Kittab iti mansanas – kas iti nadakamat iti Biblia. Malagipko man ketdi daytoy a pagteng, idi agtutubo pay laeng datao ken adda iti sekundaria iti pribado nga eskuelaan, Narvacan Catholic School nga imanehar dagiti mamadre nga Oblates Sisters of the Holy Spirit.

Madama nga agleklektiur ti madre ket nadakamatna dagita balikas a ‘forbidden fruit’ kada ‘mansanas ni Eba’ ket alusiisenak ta diak maawatan ti ileklektiurna, saan a nalawag. Ken adda met dagdagmelko idi no maminsan. Lalo dayta balikas a ‘nangan da Eba ken Adan iti bunga ti mansanas’ a nangidateng iti nauneg ken adalem a kaipapanan. Ania ti kayatna a sawen, dayta nay? Mansanas only, nakabasoldan?

Ngem ti tao a saan nga agsaludsod iti dina ammo, agnanayonen a dagmel ken munnel; ngem ti tao nga agsaludsod iti dina maawatan, dagmel laeng kadayta a kanito. Isu a nasaysayaat met laeng  ti agdamag. Kasta ti nabasak a maysa kadagiti pagsasao wenno nabalitokan a pampanunot. Isu ngarud ti maysa nga usar ti ngiwattayo ta usarentayo nga agdamag/agsaludsod iti saantayo nga ammo ken kapkapnekan. Tapno malawlawagantayo.

Isu a nagdamagak. Nangan laeng da Eba ken Adan iti bunga dayta a mansanas, isun ti rason a napapanawda, sadiay Paraiso? Ne, unfair, saan kadi?

Minisuotannak la ket ngarud ti madre. Kasla tuleng a nakangngeg iti insawangko. Lalo idi isikkirko nga ipalawagna ti amin tapno maawatan a nasayaat, saan? (No malagipko ti kinadagmelko kadaydi a kanito, umanayen nga is-iseman. Naimbag la koma no saan a madre ti nagdamagan, he-he!)

Ngem naipalawag a ket maysa laeng nga euphemism dayta a grupo dagiti balikas  – balikas wenno balbalikas a sandi ti balikas wenno grupo dagiti balbalikas a saan a nasayaat a baliksen ta makaaprad iti lapayag.

Isu nga adda dagiti balikas a tayutay (figure of speech). Dayta dagiti balikas a naynay nga aramaten dagiti mannurat kangrunaanna dagiti mannaniw.

Sandi dagiti makaaprad a balikas tapno agbalinda a makaay-ayo a basaen ken denggen. Dayta ti euphemism.

Iti Philippine lit, saan a nailaksid daytoy.

Adda rummuar iti siled, idinto nga adda met sumrek. Ta kasta la ngarud ti panagay-ayam iti literatura, uray ania a siled ket serken ta amin met a siled ket maawagan a siled ti arte.

(Maigibusto)