ITI DUYOG TI SINGASING: Nabileg dagiti Balikas (Umuna a paset)

Iti maudi a lawas ti napalabas a tawen ken dagiti umuna nga aldaw itoy a tawen, kapudpudotan la unay a tungtongan iti internet ti maipapan iti klasiko a nobela ni Mark Twain a “The Adventures of Huckleberry Finn.” Adda reprinting daytoy, ket masukatan iti “slave” ti balikas a “nigger” ta daytoy kano ti maitutop iti agdama a panawen, segun kadagiti aginprenta.

Napasamak ti nagduduma a reaksion ken diskusion. Saan la ngamin a ti balikas a masu-katan ti yan ti argumento no di ket ti maparnuay nga epekto dagiti agsupadi a panirigan. Nalawa unay ti sinakup dagiti argumento.

Masagid ngamin ditoy ti kinaasino ti puli ken ti maitutop nga edukasion. Adda met nagbatayan dagiti saan a mangayat iti ‘editing’ ta  makuna nga agbaliwen ti idea ti author. Nabileg ti balikas ta ikeddengna ti panirigan ken pannakaawat.

Saan a nailaksid kadatayo ti kinabara ti diskusion. Adu dagiti rimmuar a nadumaduma a kapanunotan dagiti readers maipapan ti pannakairuar ti kabarbaro nga edition a masukatan dagiti balikas a “nigger” iti “slave” ken ti “injun” iti “Indian” tapno kano maliklikan ti saan a nasayaat nga epektona iti edukasion dagiti nangisit a Kano. Adu ti mangayat iti pannakabalbaliw dagiti balikas. Adu met ti saan a mangayat iti pannakabalbaliwna.

Saantayo a nakibiang iti tungtongan. Nagpaliiwtayo laeng. Nagobserbatayo ken inamiristayo dagiti argumento ken rason iti agsumbangir.

Kalpasanna, inaramidtayo daytoy a sinurat, kas pangipeksaantayo met ti kapanunotantayo ken ti reaksiontayo maipapan itoy.

Tinimbangtayo a nalaing ti nagbatayantayo. Ngamin, iti kapanunotantayo, saan unay a madlaw ti epekto daytoy a banag kadatayo; ngamin maibilang a racial issue daytoy lalona kadagiti nangisit a makarikna iti pannakaibabada. Saantayo a nakibiang ta saantayo a narikna ti kinadagsen dagiti balikas, kas iti marikrikna dagiti maseknan. Nalabit gapu iti rason nga addaantayo iti kabukbukodan a pakasaritaan a maiduma la unay iti pakasaritaan dagiti nangisit ken puraw. Dagita nadakamat a balikas ket saantayo unay a narikna ti pannakasagid ta maiduma ti pulitayo, maysa a Kayumanggi. No nasagid man bilang, saan a direkta, ngem karaman wenno nairaman iti tungtongan no ibasar iti pakabuklan ti saritaan maipapan iti racial discrimination.

Nupay ditayo nakiraman iti saritaan, nagpaliiwtayo ketdi. Ta no maipapan ti racial discrimination ti saritaan, uray no saan a direkta ti pannakairamramantayo, mariknatayo lattan ti pannakasagid bassit gapu ta maysatayo a Kayumanggi.

Inkeddengtayo ti nagpaliiw laeng. Inamiris dagiti tugottayo ken naglabsanntayo iti literatura, kas pagibasarantayo iti bukodtayo a kapanunotan. Isu a saantayo nga insigida a sinurat daytoy nga artikulo, ta addatayo laeng iti tengnga wenno iti igid. Ngem maipasiguradok ti kinaadda ti intay pannakairamraman iti tungtongan, kayattayo man wenno saan.

Iti sabali a banda, saan a nailaksid kadatayo dagiti klasiko a libro nga intay nabasbasa nga abridged edition.  Dagiti nalatak a sinurat dagiti nalalatak a mannurat a condensed wenno shortened a naipablaak para iti readership a Filipino. Naamiristayo nga adda met dagiti nasukatan a balikas—balikas laeng a saan ket a ti konsepto wenno idea. Adda pay dagiti naipatarus iti nalaglag-an a balikas tapno maawatan ken tapno maliklikan ti saan a nasayaat a panirigan nga ibunga ti patarus.

Kadatayo, iti bukodtayo a kapanunotan, makitatayo ti puntos wenno dagiti puntos a nagbatayan ti pannakabalbaliw kadagiti nasao a balikas; ngem kas iti maar-aramid iti Biblia ken dadduma pay a libro a nabasbasatayo, lalona kadagiti partuat ken aramid ti akademia, inaramatda ti cross-reference wenno footnote a kas panangilawlawag.

Footnote a saan ket nga endnote a gagangay wenno nakairuamanen a maus-usar iti Literatura Ilokana a pangilawlawag ti author kadagiti balikas nga itudingtayo a mangibunga iti nakudrep a pannakaawat dagiti agbasbasa. Uray datayo, nagus-usartayo met iti end-note kadagiti sinurattayo, lalo kadagiti dandaniwtayo.

(Adda tuloyna)