ITI DUYOG TI SINGASING: Nabugi dagiti nakalap iti 3rd Premio Duque (Tuloyna)

Ti Panirigak iti “Dagiti Assideg A Tugot”

Sarita ni Sherma E. Benosa

Umuna a Gunggona, 3rd Premio Duque

Ideals ken dagiti tagipatgen (values) iti uneg ti pamilia ti kangrunaan nga imparang daytoy a sarita. Makaparagsak unay ken makapaganaygay-rikna daytoy a sarita ta imparangna a saan pay laeng a nagkupas dagiti tagipatgen iti uneg ti pamilia ni Ilokano iti baet ti napartak unay a panagbalbaliw ti gimong babaen ti pannakaigamer dagiti baniaga nga ugali, aramid, ken pammati a nanglilibeg iti mulinaw a paniriganna. Lalo ti tagipatgen iti panangtaripato kadagiti nataengan.

Mataengan ti amin. Ditoy ti pagturongantayo amin. Seknan koma amin iti pannakarikna ti kinasimbeng ti panunot inton agtabonen ti init. Lalo la unay ti idadateng ti “panagsubli ti kinamaladaga a pigsa ken panunot” a kasapulan unay ti manakem a pannaripato.

Impakita daytoy a sarita ti ideal a pannaripato. Pataudenna ti dakkel a respeto ken panagraem iti bida (narrator) gapu ta di man la nakarikna iti pannakaalumiim, lalo iti panangsukatna iti diaper ti lakay. Lalo ket maysa a babai.

Definitely, kunatayo a babai ti narrator kas ibatad dagitoy a sumaganad: “Sika laengen ti diak nakasarita iti nalapat, Basang,” bigla a nagserioso ni amang bayat ti panangay-ayamna dagiti imak ti inyawatna a bassit a bato.

Basang, refers to (ka)dagiti babbai. Balong met no lalaki.

Adtoy pay. Iti panagsisinnukat iti kapanunotan dagiti karakter, kuna ti ama ni Basang: “Iti sabali a bangir, mabalinmo met a kunaen a ti lumot ket simbolo ti panagramut. Narigat met ti kanayon a tulid a tulid, Balasangko, ta dikanto pulos makaramut.”

Basang. Balasangko, definitely, babai ti narrator. Agtinnag ngarud a reliable ti narrator.

Iti paniriganmi, kadagiti laeng 3rd person point of view ti naynay a pakaaramatan ti unreliable narrator wenno saan nga am-ammo a narrator. Ket agsipud ta 1st person POV ti sarita, rumbeng la unay nga agtaud iti reliable sources wenno am-ammo ti narrator. Adu ti matikaw itoy a banag, kunayon sa!

Kinapudnona, daytoy ti kaunaan amin a sinukimatmi itoy a sarita.

Daytoy naidumduma a pannaripato kadagiti nataengan ket taal nga ugali ken aramid ni Ilokano; ngem iti agdama a panawen, linilibeg ti pannakailaok ti baniaga a praktis wenno kustombre lalona kadagiti aggapu iti lumaud a kultura – a dagiti nataengan ket maipanda iti pagtaraknan kadagiti nataengan a saan ket nga iti sidong ken pammateg ti binuangayda, minulida ken tinarabayda a pamilia.

Makaparagsak la unay ken makapalua ta saan pay a nagkupas dagiti tagipatgen! Ken lalona a makaparagsak ta kalpasan ti naunday a panawen, dimteng met laeng ti segseggaan a panagbaliw dagiti sarita manipud iti realism nga agturong iti humanism.

Ta ania ngamin aya ti humanism?

“…practice that focuses on human values and concerns,’’ kuna ti http://www.answers.com maipapan iti humanism.

Maipapan iti human values and concerns (lalona kadagiti nataengan) ti maipapan ti sarita.

“Humanism is a way of thinking and living that aims to bring out the best in people, so that all people may have the best in life. Humanists reject all supernatural and authoritarian beliefs and believe that we must take responsibility for our own lives and for the community and world in which we live. The humanist life-stance emphasizes rational and scientific inquiry, individual freedom and responsibility, and the need for tolerance and cooperation.” Daytoy ti kuna ti The International Humanist and Ethical Union.

Naibaga met ti http://www.infidels.org/library/modern/fred_edwords/humanism.html: “Literary Humanism is a devotion to the humanities or literary culture.”

Dagiti ideals a nabayag a nakatiwangwang iti kataltalonan ken bangkag a paganian kadagiti bin-i ti literatura ti suraten. Manmano ti mangayat nga agani ta nagnunog dagiti mannurat iti kabalikid ti sentimo – ta dayta la ngarud ti bunga ti nakana a pakasaritaan ti napalabas.

Bunga ti nakana a pakasaritaan ti napalabas ta naglasat la ngarud ti puli iti nagsasamusam a gubat, pannakaadipen ken kolonisasion. Isu a dagiti sinurat iti Literatura Ilokana ket nagameran met kadagiti sainnek.

Ngem manon a dekada ti napalabas, napaliiw a naginad ti panagaddang ti biag nga agturong iti panagbalbaliw a kas maibatay iti literatura.

Adawentayo ti kinuna ni Resil Mojares, Visayan writer, kritiko iti Literatura Filipiniana ken uray iti Literatura Ilokana, nagsursurat kadagiti panirigan ken komentario iti literatura  a kaudian nga inadalna ti maipapan kadagiti sinurat ni Isabelo de los Reyes, ama ti Philippine Folklore: “The rise of the novel is tied to objective changes in Philippine society…”

Nasken nga iladawanda met kadagiti sinurat ti panagbalbaliw ti gimong ken dagiti tattao. Eswes, Señor Hues, saan laeng a dagiti negatibo no di pay dagiti positibo a bambanag ti iparang tapno balanse.

(Adda tuloyna)