ITI DUYOG TI SINGASING: Nagganas ti Agbasa iti ‘Perro Berde’

Nagganas ti agbasabasa ta manayonan ti ammo. Saan laeng a malinglingaytayo, itedna ti nalawlawa a panirigan ken pannakaawat– lalona iti literatura a naynay nga intay isurat ditoy kolumtayo nga Iti Duyog ti Singasing. Nalawlawa a pannakaawat ken panagimutektek maipapan iti literatura. Ta no ad-adu ti basaen ken imutektekan, ad-adu met ti adal a maipempen iti muging. Ket iti met panawen ti panagsurat, adda pagadawan wenno magao nga umas-asuk iti pudotna a pagibasaran no di man isu ti prueba wenno pammaneknek iti lablabiden a topiko wenno ipadigo a sangaduyog nga imas iti puni ti panagsuratan.

Ti  ‘Perro Berde’ – Revista Cultural Hispano-Filipina ti kaudian a nabasak a babasaen wenno journal. Journal,  kunata man laengen ta dayta ti panangipapanta gapu ta saan met ngarud a magasin wenno libro. Kaunaan wenno maiden issue a naipablaak idi Disiembre 10, 2010 sadiay Manila. Babasaen a naipablaak iti Chavacano wenno Hispano-Filipina. Narigat laeng a maawatan ta maiduma met daytoy iti Español, nupay dakkel la unay ti inda pagkaarngian.

Isu a dagiti laengen addaan iti translesion nga English wenno Tagalog ti binasatayo. Dagiti poesia (poesy wenno dandaniw) ken literatura. Saantayon a pinakibiangan ti Entrevista, Relatos, (malaksid ti maysa a sarita nga addaan iti Tagalog translation) ken Espacio Academico. Total dagiti met la dua nga immuna ti intay pagirayan  wenno pagsadsadagan.

Nalawa met ket ti ayan dagiti agsasao iti Hispano-Filipina a kas iti Zamboanga (del Sur, del Norte ken Sibugay); Ternate, Cavite; Ermita, Manila; Davao, Cotabato ken Sulo, iti probinsia ti Basilan, iti Semorna-Sabah, Malaysia, Brunei ken dadduma paset iti Latin America ken dadduma pay.

Kunaek ketdi nga Spanish Creole daytoy wenno nagtaud ditoy wenno sangana. Ngem Hispano-Filipina kunada met  iti bagida. Para iti definitive nga aspeto? Nalawa met dagiti nasion nga agsasao iti Spanish Creole nga ipapanko—sangana ti Chavacano wenno Hispano-Filipina.

Nagpipintas dagiti poesia wenno dandaniw iti journal. Pakaibilangan ditoy dagiti nalalatak a mannaniw iti pagilian, a pakaibilangan da Soledad Laviña Rodriguez-Villar, Marjorie Evasco, Marra Pl. Lanot, John Iremil E. Teodoro, Juan Echanove, Francis Macansantos ken Genaro R. Gojo Cruz. Karaman dagiti pluma da Juvenal Sanso, Eva Pastrana, Jorge Mojarro Romero, Beatriz Alvarez Tardio, Manuel Garcia Verdecia ken Isaac Donoso Jimenez.

Tagipintasek dagiti Poesia Infantil wenno dagiti dandaniw a para kadagiti ubbing, nga ipapanko a para kadagiti agedad iti siam agingga iti sangapulo ket dua, ta makiramramanen dagitoy kadagiti mapaspasamak iti agdama a kasasaad iti pamilia, iti gimong wenno sosiedad. Dandaniw dagitoy ni two-time – namindua a nag-Makata ng Taon iti Komisyon ng Wikang Filipino (2004 ken 2007) Genero Gojo Cruz.

Makaabbukay met ti sarita ni Rolando B. Tolentino a napauluan iti ‘Sayaw ni Marinela’ maipapan ken ni ubing a Marinela – a nalaing nga agsala iti ‘otso-otso,’ kanayon nga adda iti sango wenno dadaulo kadagiti sala iti eskuelaanda ken pilitna a salsalaen ti kumpas-sala ti biagda nga agama ngem iti kinalap-it ti bagina iti rugi a naiparang iti sarita isu met la ti naiparang a bagina a nalap-it iti gibus – nalap-it nga isalsala ti angin iti kasipngetan – ti ginammatanna a kasipngetan. Maysa nga istoria ti biag iti agdama a panawen a linaon ti saan a maag-agasan a sakit ti gimong, ti kinakurapay. Makapasennaay ken makapalua a sarita; ngem saan a mabilangen dagiti damdamag maipapan itoy, a mabilang a kas pudpudno a mapaspasamak iti gimong.

Napintas a babasaen ti ‘Perro Berde’ ta pinaberdena met ti imahinasion ken pinabaknangna ti kamalig ti literatura.Ken kangrunaan iti amin, pinabaknangna no di ket ad-adda pay a pinaberdena ti kinelleng ti dialekto nga Hispano-Filipina. Ipaganeget ti ‘Perro Berde’ ti panagayat iti kabukbukodan a dila.

Maaramid dagiti babassit a dialekto nga ipateg ti tinawidda a dila; ngem ken ni Ilokano a maikatlo a kadadakkelan ket nabayagen a nangrugi iti panagpanaw-itatapuak ti bukodda a bilog. Base iti rekord ti National Statistic Office: Tagalog, 35.32%; Cebuano, 12.36%; Ilokano, 9.90%; Binisaya/Bisaya 8.53%; Hiligaynon/Ilonggo 6.98%; Bikolano 4.62%; Samar-Leyte (Waray) 2.75%; Kapampangan 2.71%; Paranan 1.50%; Boholano 1.29%.#