ITI DUYOG TI SINGASING: Naminsan pay, narikna ti bileg ti daniw

Ni  Jaime M. Agpalo, Jr.

 Makapakulding ti bileg ti daniw – lalo dagiti daniw a makiramraman ken mangidatag iti pakaseknan ti gimong. Daniw nga awan sabali a motibona no di mamagtignay kadagiti tattao a mangsango ken mangrisut iti agdama a pakaseknan, lalona la unay dagiti nasisita a pakaseknan. Saanen a mabilang a napasamak daytoy a pagteng – ti pannakarikna ti bileg ti daniw.

Marikna ti bileg ti daniw a makiramraman  kalpasan iti pannakaideliber ti mensahe. Adda kadayta a mensahe ti natirad ken natadem a gayang a mangsalpot iti rikna ken puso.

Dayta ngarud a mensahe ti kaskenan ti amin. Saan a daydiay daniw nga inyebkas no di ti mensahe ti inyebkas a daniw.

No kasano nga ideliber ti mensahe a sumalpot kadagiti puso ken rikna tapno mapasamak ti aksion a mangsolbar ti pakaseknan, daytoy ti maysa a pudno a kaipapanan ti daniw. Tignayenna dagiti tattao nga aggunay, agtignay ken mangiburay iti aksion maipapan iti pakaseknan a naidatag.

Nabileg ti daniw.

Gubuayenna met ni mannurat nga agtignay ken mangakem ti akemna a kas pannakamata iti lugar ken panawen a yanna tapno iti kasta ket makitana amin a banag iti aglawlawna, a pakaisagmakan wenno pagdur-asan; nasken a pannakalapayag iti komunidad a yanna tapno mangngegna amin a pukkaw ken arasaas maipanggep iti pagdur-asan ken pagdaksan; pannakangiwat dagiti umili tapno tumpuar ti timek ti kinapudno – pannakangiwat tapno maimdengan ti arungaing.

Adda dua a klase ti panagsurat/mamannurat: dagitay agsursurat gapu laeng iti pakaseknan ti tradisional nga arte a mangsursurot iti pammati iti “kinapuro” wenno “kinasin-aw” ti arte a maseknan laeng iti kinalibnos ti arte kas arte; ken dagitay mannurat a mangar-aramat iti arte ti literatura tapno maipakita, maipalawag dagiti kinapudno iti kagimongan a yanna kadagiti kaaduan a pakairamananna. Namunganay daytoy iti debate ti “art for art’s sake” ken ti masasao a “mass art” a rinugian idi da Jose Garcia Villa, a nangigunamgunam a saan a rumbeng a pakibiangan ti literatura dagiti parikut iti kagimongan; ken Salvador P. Lopez, a nangipaganetget a pagrebbengan ti mannurat nga imanuen ti pakaseknan dagiti tao nga awanan gaway kadagiti manangirurumen ken mananggundaway nga elemento iti gimong – wenno mangidatag ti pakarikutan ken pakaseknan iti kagimongan tapno masolbar ken maragpat ti kapkapnekan a pannakapnek.

Itoy a sinurat, agsaotayo ti maipapan ti daniw a makiramraman iti pakaseknan ti gimong. Ta itay nabiit, naminsan pay a narikna ti bileg ti daniw a makiramraman.

Gapu ti daniw ni Arold Buytrago, agtawen iti sangapulo ket dua, ken agbasbasa iti umuna a tukad ti sekundaria sadiay Patao National High School, iti ili ti Bantayan, probinsia ti Cebu, nakulding ti puso ti ama ti probinsia, ti diputado ti distrito (4th district), dagiti opisial ti ili, dagiti opisial ti DECS ken ti sibubukel a tallaong iti pannakatarimaan koma ti alad ken ti stage ti pagadalanda. Iti ababa a pannao, ti nanumo a daniw ket umar-araraw, agtuktuktok iti ridaw ti puso tapno denggen ken solbaren ti kaimudinganna. Ti daniw a pakabuklan a timek dagiti amin nga agbasbasa ken mangisursuro, dagiti nagannak ken aminen nga agindeg kadayta a lugar.

Madama idi a maiturn-over ti dua a siled a pasdek; kalpasan a nagklase dagiti ubbing iti sirok ti tolda ken linong dagiti kayo. Kadayta a seremonia, nagdaniw ni Arold, maipapan ti nanumo nga stageda ken ti kinaawan alad ti eskuelaanda.

Gapu iti indaniw ti estudiante, nakulding ti puso ken rikna ni Gov. Gwen Garcia ket inayabanna ti ubing kalpasan a naggibus ti daniwna sana inarakup. Timmakder met ni Diputado Benhur Salimbangon ti 4th district ket inaprosanna ti ulo ti ubing ken inkarina nga ipaaramidna a mismo ti indaniw ti estudiante. Ti daniw ti estudiante a kas pakabuklan a timek ken araraw ti amin – ti daniw a kas timek ti gimong iti dayta a panawen.

Ti ili ti Bantayan ket masarakan iti Bantayan Island, iti probinsia ti Cebu. Buklen ti tallo nga ili, Bantayan, Madridejos ken Sta. Fe ti isla. Daytoy nga isla ti maaw-awagan iti “egg basket” iti deppaar ti Kabisayaan ta ditoy ti pagtataudan ti itlog a kasapulan ti probinsia ti Cebu (a buklen ti immaratiddog a Cebu Island ken 167 pay nga isla iti aglawlawna), ti sibubukel a Panay Island (a buklen dagiti probinsia ti Aklan, Antique, Capiz ken Iloilo), dagiti probinsia ti Negros (Occidental ken Oriental) ken kasta met dagiti administrative provinces  ti Leyte (ti Leyte – Tacloban a kas provincial capital ken Southern Leyte – Maasin a kas provincial capital).

Nanumo man unay ti daniw iti panunot ti dadduma, ngem iti naminsan pay a daras, naipakita ti kinabilegna.

Iti maysa a definition ti daniw, malagipko man ti kinuna ni nalaing a mannaniw ken National Artist Jose Garcia Villa: “the true meaning of a poem is its expressive force rather than the content.”

Ti pudpudno a kaipapanan ti daniw ket daydiay expressive force. Ta kalpasan a naiyebkas ket agtignay dagiti makabael a maseknan no ania ti mensahe kadayta a daniw. Magutugot dagiti makabael a maseknan nga agtignay gapu iti dayta a daniw. Adda aksion a lumtuad kalpasan a naiyebkas dayta a daniw. Masolbar ti  sangkagimongan a pakarikutan gapu ti nanumo a daniw.#