ITI DUYOG TI SINGASING: Pagturongam, Literatura Ilokana?

Iti maysa kadagiti lecture ni National Artist for Literature Bienvenido Lumbera sadiay Ilocos Norte National High School, Laoag City idi 20 Pebrero 2008, nagallungogan ti timekna, saan laeng nga iti Kailokuan, no di pay kadagiti amin rehion iti pagilian gapu iti  imbitlana a “National Artist for Literature: Mula sa Rehiyon Naman!”

Dinillaw ni Lumbera ti National Commission on Culture and the Arts (NCCA) ken Cultural Center of the Philippines (CCP) no apay nga awan ti mannurat iti rehion a nagbalin a national artist for literature. Adda dagiti imbaga ni Lumbera a rason no apay a naikuspil dagiti mannurat iti rehion. Gapu kano kadagiti “powerful readers” ken ti impluensiada.

Ta asino aya dagitoy a powerful readers a dinakamat ni apo Bievenido Lumbera? Dagiti kano maimpluensia iti akademia iti Manila.

Daytoy man ti sangaduyog a singasingna tapno maragpat ti national artist for literature ti asinoman nga aggapu iti rehion.

“Ganito ang mungkahing proseso: Una, maaaring gawing tungkulin ng bawat kinatawan na magbuo sa kani-kanilang rehiyon ng kalipunan ng mga manunulat at intelektuwal na siyang pipili ng natatanging manunulat na kanilang ipapasok bilang kandidato sa karangalang National Artist.

Ikalawa, kapag may manunulat nang napagkaisahan nilang kumatawan sa panitikan ng rehiyon, iaatas nila na isalin sa Filipino o Ingles ang mga akda ng awtor na siyang naging batayan ng kanilang pagkapili sa awtor. (Kung nobelista, 2 nobela; kung kuwentista, 5 kuwento; kung makata, 10 tula; kung mandudula, 2 mahabang dula).

Ikatlo, ihahanda ng lupon ang isang masusing pagsusuri sa mga akda ng awtor at ipaliliwanag ang mga batayan kung bakit karapatdapat sa karangalang national artist ang napiling awtor. At ikaapat, ihaharap sa committee on literary arts ang pagsusuri at paliwanag, kasama ang mga salin, at ito ang magpapaabot ng nominasyon ng awtor sa kinauukulang tanggapan ng NCCA.

Umaasa akong ang prosesong iminungkahi sa itaas ay mapagsisimulan ng pagtupad ng CCP at NCCA sa tungkuling iniaatas ng katawagang “pambansa/national” ang National Artist Award. Mabuhay ang mga manunulat ng iba-ibang rehiyon! National Artist for Literature – mula sa rehiyon naman!”

Dayta ti nasabor a sangaduyog a singasing ni Apo Bienvenido Lumbera. Ngem saan pay laeng a natungpal ken nagmata daytoy a sangaduyog a singasing ni apo Lumbera. Saan a naikaskaso? Diak ammo no apay.

No iturongtayo iti maymaysa a punto, ti kayat a sawen ni apo Bienvenido Lumbera ket ti kinaawan ti patarus dagiti literary produce nga available kadagiti kritiko ken ‘powerful readers’ a mangited koma iti komento ken kritiko wenno manghusga no adda met laeng kaimudingan dagiti naputar a sinurat iti pagrukodanda ken raman.

Malaksid nga awan dagiti literary critics iti Literatura Ilokana a manghusga kadagiti pinutar, awan pay laeng ti alternatibo a pamuspusan tapno mahusgaan dagiti pinutar. Ta rumbeng laeng ti alternatibo a pamuspusan no saan a maragpat a direkta ti ingpen a kaimudingan ken rumbeng koma a sasaaden ti Literatura Ilokana.

Ti alternatibo a pamuspusan ket  panangawit kadagiti literary produce babaen ti panangidatag kadagiti komentarista ken kritiko iti nasional. Iti sabali a punto, nasaysayaat a husgaan ti sabali ngem ti bukod a bagi. Ta nalaklaka nga awaten dayta a kinapudno ngem ti mangawit iti bukod a bangkito wenno tugaw.

Magun-od daytoy nga alternatibo a pamuspusan babaen ti panagipatarus dagiti nagapuanan iti Tagalog wenno English. Daytoy a sangaduyog a singasing ti makitami a napia met  ti ibungana no maaramid. Apay ketdin a saan koma nga aramiden?

Idi 1980s, nagganas a basaen dagiti literary criticism ken komentario kadagiti literary produce ngem gapu iti napasamak idi 1990 a di panagkikinnaawatan iti nagbedngan ni mannurat ken ni kritiko a nangited/nangipaay iti ebaluasion kadagiti sinurat, naputed a naminpinsan ti panagkomento kadagiti literary produce lalona kadagiti nangab-abak kadagiti pakontes.

Ania ti makagapu a naisardeng ti kritisismo/ebaluasion kadagiti sinurat, kangrunaanna la unay dagiti nagab-abak kadagiti literary contest?

Saan a sisasagana ni mannurat a madillaw ken/wenno maidayaw ti putarna. Saan a sisasagana ni mannurat a mangaklon a ti literatura ket buklen dagiti tallo a persona: ti mannurat, dagiti agbasa ken dagiti kritiko.

Napateg unay ti akem dagiti kritiko iti panagdur-as ti literatura ta matingitingda ti kaimudingan ti sinurat ta dayta la ngarud ti akemda a maiduma iti akem da mannurat ken agbasa. Ti ebaluasion ti sinurat ket mangitag-ay iti alimpatok ni balligi ken pannakapaay. Ti pannakapaay ket mangited manen iti sabali pay a gundaway nga umaddang nga agturong iti balligi. Ti ebaluasion ket awan sabali a turongenna no di laeng balligi!

Ket makunami met nga agpada a makatulong iti panagdur-as ti literatura ti dillaw ken panangidayaw. Ta no saan a madillaw wenno awan dagiti agdillaw, kasano koma a maatur dagiti biddut, ala man? No awan dagiti mangidayaw, kasano koma a maikkan ni mannurat iti kired ti pakinakem nga agsurat pay iti ad-adu?

(Adda tuloyna)