Iti Duyog ti Singasing: Tanem Ken Kalbario Iti Maysa a Sarita

Kolum ni Jaime M. Agpalo

Umuna a Paset

Agpilikan, no ania ti kayatmo, kailian, tanem wenno kalbario. No siak a ket namaymayat met laeng ti kalbario. Ta adda pay ti panagungar.

Iti tanem, diak la ammon no tanem daytan nga agnanayon. No awan ti maaramidam, ken no naidagemkan iti liday ken sanaang, saanen nga agungar ti sinuratmo.

Maulawka kadi, kailian? β€˜La ilawlawagko.

Dua a klase ti tanem, kailian.

Ti umuna, kailian, ket no nangipatulodka iti sarita ken ni apo editor, sa nagsubli a dagus ti sinuratmo nga awan man la a pulos ti komentariona wenno balikas koma no apay a saan a mabalin nga ipablaak dayta a sinuratmo a nagpuypuyatam ken nagbambannogam a nangitugkel iti makinilia wenno nagpaspasanuongam iti sango ti word processor. Ni hi, wenno ni hoy, ket awan a pulos ti insurat ni apo editor. No adda man bilang, kaadduanna daytoy ket asterisk laeng wenno ekis ti naisurat iti ngato-a-kannawan iti umuna a panid. No dagitoy a marka ti makitam, kailian, senial dayta a saan a pulos a mabalin nga ipablaak ti sinuratmo, agsipud ta adu unay ti nagturturongan dagiti pasamak iti saritam. No trampo koma ket karrakarra. Saan a nagsusurot dagiti pasamak iti sarita. Sabali ti nagturturongan ti saritam, saan a maipapan iti tema ti lawlawatem no di ketdi sabali. Ta saan met ngamin a mabalin, kailian, a sumiasika iti tema ti suratem a sarita. Ket no kastoy ti nakitam a marka iti naisubli a sinuratmo, agpanunotkan a dagus, nasken a patomarem iti sinuratcillin – agas a mangipaay iti panagbalin a sarita dayta a sarita. Kasano ti aramidem? Subliam dagiti pasamak ti sarita. Kitaem no ania ti paset wenno pasamak iti sarita nga insuratmo a saan a maitutop iti tema ti sarita. No kasapulan nga ikkatem dayta a paset uray pay no lima wenno ad-adu pay a panid dayta, ikkatem! Dika koma masayangan wenno agsennaay iti pannakaikkatna uray pay no dayta a paset ket nakapimpintas iti panagawatmo. Laglagipem koma, kailian, a dagiti sinurat ket saan nga agpaay iti nangsurat no di ket agpaay iti agbasbasa! No agpaay kenka dayta sinuratmo, di dimon ipablaak, saan? Ngem di met ngarud a mabalin.

Kasano ti panangikkat wenno panangilasin iti saan a maitutop, kunam, kailian? Naglaka met laeng. Tunggal eksena, kitaem, amirisemon. Saludsodem iti bagim, maitutop ngata daytoy nga eksena iti tema? Iyadayom dayta bagim iti sinuratmo, a kaska la agbasbasa iti saanmo a sinurat. Ngamin, saanmo a makita dagiti biddutmo no ikabilmo dayta bagim ken impluensiam iti sinuratmo. Isu a kangrunaan nga aramidem ti panangiyadayom dayta bagim iti sinuratmo. Dagiti laeng pasamak ditoy ti nagbiddutam, kailian. Amirisem tunggal eksena/pasamak. No adda nasken a baliwam, baliwam; no adda nasken nga ikkatem, ikkatem; no adda nasken nga inayonmo, nayonam; no adda eksena a nangpabuntog ti sarita, papaspasem; ket no adda met simiag nga eksena ket di nalawag ti panagsaip ti/dagiti pasamak, pabuntogem. Masapul a rukodem dagiti pasamak/eksena, ket ti inusarmo nga istruktura ti pagmedidaam no kasano iti panagtaray (no napaspas wenno nabuntog) ti saritam. Ta adda kabukbukodanna a taray ti eksena iti tunggal istruktura.

Saan nga agpapada ti taray ti sarita, agdepende no ania a kita, klase ken dagiti ramen a naikawes iti panagtaray ti sarita. Naynay a komentario ti editor ti kinabuntog ti pasamak isu nga agputedda iti eksena tapno umayon/tumutop iti istruktura nga inaramatmo ken tapno ad-adda a makapikapik iti panagbasa. Kas pagarigan koma, ta traditional structure ti saritam iti tao kontra tao a risiris, ay, masapul a plot-driven ti presentasionmo, dimo gamden ti sumirip iti kategoria ti character-driven wenno theme-driven wenno local color-driven presentation ta bumuntog no kuan ti taray ti sarita no di pay ket agbaliw a, lalo la unayen no daytoy ket adda iti kategoria ti vengeance plot pattern. Ti karakterisasion ditoy ket saan nga iparang babaen iti detalye no di ket babaen iti aksion/panagpampanunot/panagsasao ti karakter a maseknan. No character-driven ti saritam ket nangilaokka iti plot-driven, siguraduem a saan a mangdadael dayta plot-driven iti taray ti sarita ta no saan, nasayaat laengen nga ikkatem dayta ta pasalsali. Kastoy met laeng ti local-color driven. Mabalin nga agtipon ti character ken theme driven, ngem masapul a kargaam iti seniales ti panagbalbaliw (transition) ti eksena tapno naurnos, ta no dimo aramiden, nasaysayaat nga amang ti maymaysa ti manibelana ngem ti dua ta agduman no kua ti turongen ti dua a manibela. Daytoy laeng ti ipangpangrunam nga aramiden, no nagulo ti eksenam, baliwam, kalpasanna, ipatulodmo a dagus ken ni editor ket ibagam iti suratmo a binaliwamon dagiti pasamak. Dayta ti umuna a tanem ti sarita.

(Adda tuloyna)