ITI DUYOG TI SINGASING: Ti Diborsio iti Philippine Lit (Maudi a paset)

Saan, aya, nga addan annulment process wenno pannakawaswas ti bisa ti sinapataan a kallaysa ditoy pagilian?

Wen, addan. Ngem maiduma ti annulment iti diborsio. Nangina unay ken nagastos ti annulment ket saan a kabaelan a maragpat ti gagangay nga umili wenno kaadduan nga umili, ta iti bayad laengen iti abogado ket saanen a bumaba iti P100,000. Isu a para laeng kadagiti babaknang daytoy a linteg. Iti annulment, saan a mabalin a mangasawa manen dagiti napalugodan itoy a linteg no daytoy ti ikeddeng ti korte.

Iti diborsio, kabaelan ti amin ken mabalin manen ti maseknan ti makiasawa. Daytoy ti pagtaktakderan dagiti agar-aramid iti linteg a mangidardarirag itoy a banag.

Okey, nalawag. Ngem awan ti linteg iti pagilian maipapan iti diborsio ta madamada pay la a pagdedebatean no rumbeng a maaddaan ti pagilian wenno saan. Kasano itan a naaddaan ti topiko a diborsio iti Philippine Lit?

Beri gud kuestion. Ngem saanko met nga imbaga a diborsio iti Philippine laws wenno diborsio iti paglintegan ti pagilian, in general, saan kadi?

No saan, ania ngarud?

Babaen kadagiti customary laws.

Customary laws?

Dagiti linlinteg a naparnuay babaen ti nagtitinnawidan ti puli – maysa nga aw-awid a mapalugodan daytoy babaen kadagiti naikeddeng nga allagaden.

Kas koma ti customary laws dagiti Ibaloi (Ivadoi kadagiti dadduma nangnangruna iti makindaya ken makin-amianan a paset ti Benguet). No nagkasar dagiti agassawa babaen ti customary laws, mawaswas met laeng ti bisa ti kallaysada babaen ti customary laws. Sa la mawaswas ti bisa ti kallaysada no saanda a maaddaan iti anak iti las-ud ti pito a tawen. Dayta ti allagaden ti customary laws dagiti Ibaloi.  Dayta ti diborsio iti customary laws.

Naisuraten iti Philippine Lit daytoy a topiko ti sarita. Ta kas kadagiti immun-unan a naibagbagatayo, ti literatura ket konsensia ti gimong wenno ladawan ti gimong iti dayta a panawen. No adda  diborsio iti customary laws, nasurat  metten daytoy a kas lasag ken dara ti Philippine Lit. Putar dayta ti maysa nga Ilokano.

Adda kadi pagibasaran a sinurat wenno pagbatayan  kadayta a topiko ti sinurat a kas pammaneknek ti kinaadda ti diborsio?

Adda a, siempre. Mabasa daytoy iti website ti National Commission for the Culture and Arts a sinurat ni Wasing Sacla, foremost Ibaloi ethnic historian, nag-board member iti namitlo a daras sa kalpasanna, nagbalin manen a vice governor iti Probinsia ti Benguet. Kastoy ti kunana: “A couple who wish to divorce due to infertility of either one of the partners is allowed by the law. A husband who divorces a wife without any valid reason will have to leave all properties to the children and the wife, this is another law.”

Iti met damdamag iti TV Patrol idi Hunio 9, 2011, inlawlawag ti maysa a lakay ti customary laws dagiti Ibaloi maipanggep iti diborsio. Agpada ti lakay ken ni Sacla iti interpretasion iti daytoy a customary laws ken agpadada met laeng a panglakayen dagiti Ibaloi.

Adda pay linteg ti gobierno idi un-unana a mangsakup itoy. Iti explanatory notes nga indatag ti Gabriela partylist representatives, mabasa daytoy: “Historically, divorce had been part of our legal system. In the beginning of the 16th century, before the Spanish colonial rule, absolute divorce was widely practiced among ancestral tribes such as the Tagbanwas of Palawan, the Gadangs of Nueva Vizcaya, the Sagadans and Igorots of the Cordilleras, and the Manobos, B’laans and Moslems of the Visayas and Mindanao islands. Divorce was also available during the American period, starting from 1917 (under Act No. 2710 enacted by the Philippine Legislature), and during the Japanese occupation (under Executive Order No. 141) and after, until 1950.

No kasta ngarud, addan diborsio manipud pay idi 16th century ngem naikkat daytoy idi 1950.

(Maituloyto)