ITI DUYOG TI SINGASING: Timtimek iti Likudan ti Rehas

Kolum ni  Jaime M. Agpalo, Jr.

(Umuna a paset)

 

Ta ania ngamin aya ti makunkuna a literary value? No usigen a nalaing ti aniaman a sinurat, dagiti laeng sinurat ti usigen a saan ket karaman ti nagsurat. (basaen ti kaipapananna iti napalabas nga isyo ti TNM, ‚ÄúReader Response Theory‚ÄĚ.) Ngem gapu iti affiliation iti grupo, no dadduma, mapasamak ti punto a panagiray a pannakaibiang ti author iti nakaikappenganna nga organisasion, ket saanen a masurot dayta teoria a reader response, aglalo no adda pay¬† nakaituonan a sabali nga imatang a gubuayan ti paboritismo.

Adda bukodna a biag, panawen, agbibiag ken rikna dagiti sinurat; saan a ti kinaasino ti nagsurat ti importante no di ket ti sinurat. Ta daydiay sinurat ti agdadata a bunga ti literatura a saan ket a daydiay nagsurat. Aniaman ti kinaasinona, no indiayana ti bunga ti arte nga apitna, adda latta ti kaimudinganna dayta. Ti tao a nagbasan ti manghusgan no ania ti umno a kaipapanan, no pasalsali (nuisance) wenno nabalitokan nga apit dayta a bunga ti arte.

Speaking of pananghusga, kasano koma a mahusgaan ti maysa a sinurat no saan nga ipablaak ken di palubosan nga  ipablaak? No ti author ti di mangipablaak, okey laeng makaammonton dagiti ipis wenno apuy iti basuraan a manghusga, ta nalaka laeng no isuda ti agikeddeng. Ngem no adda indibidual wenno dagiti persona a manglapped iti pannakaipablaak ti sinurat, sabalin a saritaan dayta. Lalo no maiparit wenno mapawilan a mangipablaak, a kas kadagiti gapuanan dagiti adda iti likudan ti rehas. Agsaotayo ditoy iti punto dagiti gapuanan dagiti napadasanna ti nagtakder iti likudan iti rehas.

No koma ta dayta a nagsurat ket naibalud maigapu iti personal a nagbasolan wenno saan, maysa a political detainee, mapalubosan a maipablaak ti sinuratna? Nahusgaanen itoy maigapu iti entidad ti kinataona a saan ket a daydiay sinuratna ti husgaan.

It’s unfair! Saan kadi? Wenno no koma ta political detainee ti pintor a nangiyebkasanna iti rikna, oppression, repression, injustice ken di naintaoan a kalintegan, saan a mapalubosan a mangiruar dagiti impintana iti publiko.

Awanen dayta freedom of expression. Ti tungtongan ditoy ket saan a ti kinaasino ti mannurat wenno pintor no di ket ti pannakaipagna ti nawaya a panangiyebkas iti asinoman a mayat a mangiyebkas iti rikna ken kapanunotanna. Dayta ti pagtutongtongantayo.

Ti tungtongan ditoy ti kinaadda iti patas a panirigan iti amin iti salinong dagiti agig-iggem iti timbangan. Nalaad a buya no dayta nalapsat a  babai a nakaabungot a mangitagtag-ay iti timbangan ket butbot met gayam ti barabad dagiti matana. Ipaduyakyakna laeng dayta ti kinaadda dagiti nalimed a gagem ken kinaadda ti mananggundaway a bileg. Inladawantayo dayta a babai a nakabarabad tapno isimbolona ti panagpapatas. Nga isu koma ti rumbeng a mapasamak.

Dakamaten daytoy a sinurat ti sumagmamano a mannurat iti likudan ti rehas ken mangdakamattayo iti maysa a naisangsangayan nga ayat iti likudan ti rehas‚ÄĒmaysa a pintor ken diplomat iti agduma a nasion, agduma a puli, agduma a gimong; ngem iti nagan ni ayat, nga awan ti pagdumaan ti tao. Saan kadi a dayta ti naisangsangayan a ited ti arte, panagpapada ti tao, aniaman a puli wenno etniko wenno statusda iti gimong nga inda paggargarawan?

Umuna a dakamatentayo ti naidumduma¬† nga ayat iti likudan ti rehas‚ÄĒmaysa a political detainee ken maysa a diplomat. Saan a maymaysa pagilian ti ayanda, taga-Britania ti babai a diplomat ket iti met pagilian a Myanmar ti political detainee.

(Maituloyto)