Iti kapanagan, nalunes dagiti sabong

  • i

 NAPAKSUYANEN ngem intuloyna ti agtaray. Sangkataliawna ti likudanna. Umas-asideg dagiti kumamkamat kenkuana nga uppat a soldado a Hapones. Adda iti ulo ni Kapitan Agamoto.

Kapanaganen ti laslasatenna. Nagtalangkiaw. Pagkamanganna? Ngem awan ti maidiaya a pakaisalakanan dagiti naidarnap a sabong a kasla nasudi a balitok nga agan-andap iti silnag ti kabus a bulan.

Dina nakita ti nagrungarong a bato ket nasikkarudna. Napukawna ti timbengna ket natulatid iti karuotan a dinalapdapan ti linnaaw.

Pinilitna ti bumangon ngem awanen ti nabati pay a pigsana. Nagkidem laengen idinto a nagkarayam ti aliaw iti barukongna bayat ti panangurayna kadagiti danapeg a nangasak kadagiti naidarnap a sabong…..

SABONG….. Kapanagan…. naitanamitim ni Nana Andrea idinto a pinunasna dagiti tinukel ti ling-et a nagarimayang iti mugingna. Paset latta dagitoy ti dakes a tagtagainepna.

Nagtengngaag sa nagpaliiw. Awan arimekmek iti kabangibang a siled. Narnekan iti turog dagiti aggasawa nga Erning ken Saling. Dida nangeg ti panagungorna.

Sinapul ti dapanna ti sinelasna iti sirok ti katre. Uray la nagrittuok dagiti susuopna iti panaginatna. Immanges iti nauneg sana imbulos nga atiddog a sennaay. In-inut a nagsubli ti natalinaay a riknana.

Ngem limmidem manen ti rupa ni Nana Andrea idi umassibay ti tagtagainepna. Limapulon a tawen ti napalabas manipud idi Maikadua a Gubat ti Lubong ngem uray ti pannaturogna, di pagtalnaen ti kalman. Agingga ita, kasla naimula iti panunotna ti nakas-ang a nagpasaranna iti ima dagiti Hapones, nangnangruna ken ni Kapitan Agamoto, ti pangulo dagiti Hapones a naggarison iti Sta. Barbara. Agar-aringgen ti riknana tunggal umapiring ti lagip iti maysa a sumipnget iti kapanagan..

Imbakalna ti panagkitana iti altar a silsilnagan ti nakusnaw a lawag ti bassit a bombilia. Ania ti aramidenna tapno maiwagsakna dagiti dakes a parmata?

Timmakder ket nagmattider iti bintana. Inaplawan ti salemsem ti rupana. Imbakalna ti panagkitana iti tangatang a mangrugin a lumabanag iti dandanin pannakaipasngay ti agsapa. Minulenglenganna dagiti bituen a mangkirkirem kenkuana iti let-ang dagiti aggaarimutong nga ulep. Pakauna ti dawel? Idi naminsan nga aldaw, nangegna iti radio nga adda sumungsungad a bagyo.

Immanges ti nauneg. Iyeg-ipanaw ti pul-oy ti banglo dagiti sabong ti dama de noche iti paraangan. Ngem uray ti ayamuomda, nagbalinen a makasael iti agongna.

Manen, immukuok ti dagensen. Kayatna nga iwagsak ti irteng iti kaungganna ngem kasano nga iwalinna ti maysa a pasamak a namagbaliw iti natalinaay a panagbiagna. Kasano?

“KASANO a natuntonannak?” pinerrengna ti babai iti sanguananna.

Inyam-ammo ti babai ti bagina. Anita Henson, coordinator ti Commission on Human Rights. Agtawen iti duapulo ket innem. Kalkalaingan ti pammagina iti lima a kadapan ken uppat a pulgada a katayagna. Nakatisirt iti nakusnaw nga asul a namarkaan ti sango iti Face the Truth! Naduktalan ti grupona ti nagan ni Nana Andrea ken lima pay a kakaduana iti daan a dokumento a nabati dagiti Hapones idi sinunson ida dagiti nagtipon a bileg dagiti gerilia a Pilipino ken Amerikano.

“Nabayagen a birbirokendaka, Nana,”  insungbat ni Anita Henson. “Adun dagiti nagsalsaludsodanmi maipapan kenka. Nakadanonkami pay iti Cagayan. Naammuanmi a nagpa-Ilokoskayo kalpasan ti gubat. Natuntonandaka ditoy kalpasan a nabasami iti police blotter ti pannakapaltog ti asawam.”

“Da Pining, Lucing ken dadduma pay a kakaduak, mag-anda ngay?”

“Pimmusaydan, Nana. Siksika laengen ti sibibiag.”

“Nadagsen ti dawdawatenyo,” kinunana.

“Naunday a panawen a nagsagabaka, Nana. Panawenen tapno maammuan ti lubong ti nakas-ang a sinagabam idi panawen ti gubat. Tulongandaka a mangtunton iti pannakaidadanes ti dayaw ken kalintegam.”

“KALINTEGAN?” timek ni Matilde. “Nasken kadi nga ukritam manen ti sugat a nalpasen a nagkutim, ‘Mang? Bay-amon nga agtalinaed a palimed ti napalabas!”

“Maawatannak koma, Anak…”

Timek ni Erning: “Dakami ti awatem, ‘Nang! Ti sasaadenmi ken ni Matilde. Anianto ti rupa nga isarangmi iti kagimongan no maammuanda nga anaknakami ti maysa a comfort woman?”

(Adda tuloyna)