Sarita: Kagwang (Maikadua a paset) | Tawid News Magazine - Weekly Ilocos News 📰

Kagwang (Maikadua a paset)

SABADO iti kabigatanna. Pugpug-awak ti kape barako idi inyula ti ridaw ni kayong Berto.

“Grabe ‘yung aswang kagabi! Andaming pinatay na manok at pato dyan uli sa dulo ng Purok Amana!” Kunana a mangkudkudkod ti tuktokna, agtayag lima a kadapan ken lima a pulgada, pamugoten. “Kay Daniel ulit!”  

Nagtinnaliawkami manen ken Daryll.

“Mga alagang hayop ang biktima, bayaw?” Minulagatak.

“Oo, bayaw! Kawawa naman si Daniel, nabawasan uli ang alaga…”

Naglibbiak a nangmulmol ti linaon ti mugingko. Dagiti dingoen ti biktima ti aswang? Adun dagiti kastoy a kaso, ket maymaysa laeng iti inna nagpinalan: biddut a panangipapan, a gagangay a mapasamak no ti kolektibo a pammati ti rimbaw nga isu lattan ti irupir a napasamak.

“Kinain ang dugo at laman! Nakakatakot. May aswang talaga!”

“Tingnan natin, bayaw!” Kunak sako kiniddayan ni Daryll a tumakderen iti tugawna ta nakalibbi nga umis-isem.   

Lima a manok, tallo a pato ken dua a ganso iti uneg ti natikob linaga a kawayan a kamarin a nagatep pan-aw ti nasangpetanmi ken madama nga us-usisaen ti kapitan a kaduana ti dua a barangay tanod, agpapada a taga ditoy Purok Amana, segun iti nasao ni kayong Berto.

Inwarasko dagiti matak iti aglawlaw ti dappat iti mukod ti bantay. Pagatbarukong dagiti muyong, pan-aw ken rururuot iti sulina ti amianan a bakras ken agtunged daytoy iti kakaykaywan. Lima nga agpa wenno nakurkurang pay ngata ti kaadayo ti kamarin.

Kas kuna ni bayaw Berto a rugrugianda pay laeng a bukaan ti lugar, isu a medyo nasamek pay laeng ti muymuyong, ruruot ken pan-aw iti aglawlaw lalo iti ngatoenna a bakras. Immapal la ket ngarud ti mugingko iti kinalangto ti bantayda ta dipay rinames dagiti reypis ni Inang Kalikasan.

Iti Ilocos, dagiti bambantay ken turturod ket kinalbo ni antukab a Virginia ken dagiti bukatot nga illegal nga agtartarikayo a suki dagiti lumber yard.

Napartak iti panagturong ni Daryll iti kamuyongan ken kapan-awan a bakras ken ngatoen ti kulongan. Sinurotko. Nagsardeng iti sungaban ti kapan-awan a kasla agus-usisa iti daga. Inmasngaadna pay. Inwarasna dagiti matana iti aglalaw. Agngudo ti kapan-awan iti waig nga iti teppang ket nagtubboan dagiti kawayan. Nagtungtung-ed.

“Apay? Agpadata kadi iti mulmulmolan ti mugingna?” Tiningngaagak.

“Kas idi ubing ken agtutubota, ‘yos! Nabayagen a kailiwko ti ekspertismok itoy a banag! Nasken nga aramidenta tapno mapunas ti panagduadua ken panangipapan.” Nagbungisngis.

Talaga a narabaw ti eellekanna daytoy tao, dika maaburido no kakuyogmo. Naragsak a kanayon ti aldawna. Tumayab a dagus ta samsammuyeng no kadennam.

Nalagipko la ngarud iti panagubingmi ken agtutubo a dua, a kabisadona ti pagdaldalanan dagiti tukling, pugo ken dadduma pay a billit. Nalaing nga agsilo nga usarna ti ipus ti nuang, baka wenno kabalio. Siak met iti para luto. Adobo. Tinuno. Tinola a laokan iti bulong ti marunggay wenno bulong paria. Alseman pay no tiempo ti salamagi. No adu ti masiloanmi, ilutok iti paboritok a resipi: naprito a pugo ken tukling, sibubukel ngem nasken nga agpatnag a naiyuper iti soy, sprite, nga addaan iti rekado a paminta, bawang, kanela, bassit nga asukar ken patis, laya, nagango a bulong ti oregano ken naipaburek angingga lumukneng, maadaw ken mapaes-esan santo maprito a kumarandikang iti ruar, nalukneng iti uneg.

No agpartikami, ikkatenmi lattan ti kudil ket sumurot metten ti dutdot. Nadardaras. Awan met la iti masida iti kudil no di taba.

 Ammona pay nga idasig ti pagpagnaan ti beklat, a paboritona a siloan ta nalaing ni Angkel Juan nga amana nga agadobo itoy. Uray banias ket palsiitanna. Mapalpaliiwko idi a palsiitanna nga umuna ti bagi ti banias sananto darasen a palsiitan ti ulo daytoy. Iduldulin ni Angkel Juan ti nasisisi a taba ti banias. Isapsapona iti nuang wenno baka wenno aniaman a dingoen tapno saan a ngilawen lalo ti addaan sugat. No ania ketdi a, ti adda a kemikal wenno substance wenno compound ti taba ken karne ti banias ta saan pulos a ngilawen, daras ketdi a panawan ti aniaman a tumatayab a kasla adda samal a pagpeggadanda.

Ti kurso ni Daryll, BS in Agriculture major in animal science, addaan ti MS in Animal Science ngem kaykayatna ti mangisuro. Journalism met kaniak. Insardengmin iti agsilo iti beklat ken dadduma pay, ken agpalsiit iti billit ken banias, ta dakkel ti akemda iti ecosystem, nga isu met ti isursuromi kadagiti ubbing ken agtutubo. Bakasion ti eskuela ita, isu nga addakami ditoy. Agpadakami a baro pay, nupay umas-asidegen ti tallo katukkol nga edadmi. Nupay kasta, agpadakami ketdi a naiparngeden iti wan en onli a sabong ti bayyabas dagiti matami ken paypayapayannakamin ti pinitpit a bawang.

“Aprub!” Inrungiitna pay iti panangipatakderna ti kanawan a tanganna.

Minusiigak a linibbian.

“Daydiay ti parikut!” Sana inwaras ti panagkitana iti aglawlaw. Adda nasaripatpatanna nga agar-arab a nuang ken baka iti amianan. Immisem. “Inta dumawat ti ipus…! Mangaramidak!”

Naglibbiak manen.

“Apay? Dimo kayat, losngi?” Immulagatna pay.

Inngusok ketdi ti kanawan. Manipud iti desdes iti bakras ti bantay, sumalsalog ti lakay a nakasakay iti kabalio a kasla agturong iti yanmi.

“Dayta a, at-atiddog ken nalaglagda!” Imbungisngisna.

Kinasaritami ni kayong Berto a dumawatkami iti ipus ti kabalio. Imbagami lattan nga adda pangaramidanmi. Kalpasanna, nagawidkamin.

Ni kasinsin Daryll iti nagtali iti silo. (Talien ti silo ti beklat, uray maymaysa a linabag no dagiti billit.) Siak met iti nagaramid iti pasok a pagalad tapno iti laeng batog ti silo iti mabalin a pagnaan ti siloan. Nasken a maaladan pay dagiti dadduma a nagdalanan ta dinto ket sumiasi.

Kalpasanna, imbagami ken bayaw Berto ti panggep. Lalo ti atapmi a saan nga aswang ti agpatpatay kadagiti manok, pato ken ganso. Kalpasan iti palawag, nakumbinsirmi met laeng a kuyogennakami kabigatanna a mapan idiay nakapasamakan dagiti natay a taraken. Nasken nga ipakatmi dagiti silo.

“Sika ti mangipalawag ta nalalaingka a mangkumbinsir ngem siak! Makumbinsirmonto pay ti sibubukel nga Ilocandia, Tanap ti Cagayan ken Cordillera babaen kadagiti sursuratem a drama ti radio, anianto la ketdin dayta maymaysa a tao?” Nagbungisngis.

Tapno mamati ni Daniel, ti akintaraken kadagiti manok, pato ken ganso, inlawlawagmi ken Daryll dagiti seniales iti kinaadda ti beklat nga umar-arubayan. Ti paguy-uyasanna a napalanas, iti pannakabisngay dagiti ruot ken pan-aw ken posible a tumapuak daytoy iti yan ti pinuon dagiti kawayan dita waig.

Ni met kayong Berto iti nangilawlawag a maysa a maestro ti kayongna ket maipapan iti ayup ti kurso nga inadalna. Isu nga ammona iti tabas ken ugali dagiti ayup ken kapadada.

“Mataas naman ang kulongan, paano kayang nakapasok?” Tinaliaw ni Daniel ni Daryll.

“Sa itaas, malapit sa bubongan. Kadalasa’y dyan dumadaan.” Paliwanag ni Daryll. “Kung sa baba, makikita agad, mabulabog ang mga alaga. Kung sa itaas, isa-isang dakmain ang biktima.”

Nagawiden ni kayong Berto. Nupay di naan-anay a nakumbinsirmi a saan nga aswang ti agbikbiktima kadagiti tarakenna, kinayat ketdi ni Daniel nga agipakatkami iti silo. Managsaludsod. Dida kano ar-aramiden a silo ti ipus ti kabalio, nuang wenno baka iti lugarda.

“Kadalasa’y tirador o kaya’y airgun ang gamit namin sa pangangaso.”

Imbagak nga uray idiay Ilocos ket agusar met iti palsiit ken iskopeta. Ni Daryll, nakakuentas latta ti palsiitna idi ubing ken agtutubokami idinto ta isalsalikadko kaniak. Imbagak pay nga agusarkami iti silo ta mas kombiniente, ta no maipakatmon, panawamon, sangatemton no adda nawaya nga orasmo. Ngem kadagiti billit a masiloan nasken a di lumabes iti maysa nga aldaw ta sigurado a matay iti bekkel, nabangsitton no mabaybay-an.

“Di ba mapuputol ‘yan, e, kanipis?”

“Matibay ‘to! Habang gumagalaw ang sawa, mas lalong humihigpit ang tali sa katawan. Masasaktan siya. Upang hindi na siya masaktan, huwag na lang siyang gagalaw! Ganyan ang naobserbahan at eksperiensa namin.”

Intanamitimko laengen nga intangad a sapay koma ta dikam nagbiddut iti atapmi, a beklat ti mangbikbiktima kadagiti taraken ni Daniel.

Kabigatanna, kalkalpasmi nga immigop iti kape barako a nangiduronanmi iti liningta nga ube ken binagkal idi naibuang ni bayaw Berto iti ridaw, ken nangibaga nga adda ni Daniel.

Rimmuarkami a dagus.

“Kay laki, ang haba!” Nagdippa pay ni Daniel. “Hinayaan muna namin. Kasi, sabi ni kapitan, tawagin ko kayo. Gusto ni Mertong tanod, iluto ng adobong may gata at siling labuyo! Naggagadgad na nga si Goriong tanod ng limang niyog!”

Nagtinnalliawkami ken Daryll. Dagiti laeng matami iti agsasao, a no dikam agtignay a dagus, mapaaykami a mangisalakan iti kaasi met a nagbiag a maysa a timon ti ecological balance.

“Ti Republic Act Number 9147!” Kinunak nga immulagat. “Ti Wildlife Resources Conservation and Protection Act, agpeggad a maginettaan ken masilian dagiti laslasagna, yos!”

“Intayon ta makamakamtay’ pay! Sakbay a sultopenda ti aprona!” Nagrungiit ni Daryll.

Pinartakanmi iti nangkamang iti balay da Daniel. Nasken nga isalakanmi ti beklat!

(ADDA TULOYNA)