Sarita: Kagwang (Maudi a paset) | Tawid News Magazine - Weekly Ilocos News 📰

Kagwang (Maudi a paset)

“BAKIT PO, di maaring katayin ang sawa? ‘Yan nama’y nakagawiang gawin kung may huli kami…!” Inusisa ni Daniel. Agturongkamin iti laongna.

Dinamag ti mugingko: Kasano nga ilawlawag ti negatibo a nakaugalian nga aramid?

Nasken nga ilawlawag dagiti rason.

“Ipinagbabawal na, kaibigan. Maari tayong makulong at mamulta ng malaki kung malaman ng mga taga Biodiversity Management Bureau ng DENR. Nasa batas ‘yan.”

“Meron ng batas na nagbabawal ang paghuli at pagkatay ng sawa?”

Kadayta a saludsodna, pagarupek lattan a dina pay la naamoan ti linteg.

“Oo, kaibigan, ang Wildlife Resources Conservation and Protection Act. Mamulta ng P30,000 hanggang P300,000 at makulong ng dalawa hanggang apat na taon. Malaking halaga ‘yan para sa kagaya natin mahihirap. Kawawa ang pamilya kung makukulong tayo. Sumunod na lang.”

Minatmatannak ni Daniel, a kasla agbatbatok iti perlas iti mugingko.

Pinerrengko met. Dinamagko iti bagik: Ania ngata ti linaon ti mugingna? Ania ngata iti makunana iti impalawagko? Apay a pumerreng?

“Parang si Tandang Tacio! Ganyan din ang payo niya. Pero nananaig pa rin ang pagkagiliw ng inadobong sawa na may gata at siling labuyo!”

Dagusmi nga impalawag ken ni kapitan ken dagiti tanod nga addan linteg a maiparit iti mangparti ken mangsida kadagiti atap a nagbiag a pakairamanan ti beklat ta dakkel iti maitulongda iti naannayas a panagtayyek ti ecosystem. Nasalun-at nga aglawlaw ti kayat a sawen ti kinaadda ti ecological balance. Nasayaat unay a pagnaedan ta adda harmonia iti nakaparsuaan.

Imbaga met ni kapitan nga ammona dayta a linteg, ngem nakaugalianda ngamin iti panangparti ti matiliw a beklat. Narigatna a salungasingen ti nakaugalian nga aramid. Katawaanda la ketdi ken adu iti mapasugkianna. No adda iti agkitakit a maparti, ket isu a ti matungpal, ta narigat met a dida agtungpal iti linteg. Ken nasayaat kano no rugiandan a gibusan dayta a nakaugalian a panangparti kadagiti wildlife. Irugida kano itan. Linamanok pay ti kapitan kadayta nga imbagana.

Narigat a talaga a pukawen ti nakaugalian nga aramid ngem no kayat nga aramiden awan iti imposible ta kabaelan met nga aramiden.

Kasla punguapunguan ti kalukmegna ken agatiddog iti nasurok dua nga agpa. Iti paliiwko iti beklat, marigatan unay iti pannakabekkel ti kaguddua ti bagina, limmitem ti naet-etan, masaktan no agkuti. Isu a situtudio lattan idi inserrek ni Daryll ti ulona iti sako.

“Geppasemon a, ti immet-et iti bagina!” Binilinnak ni Daryll. “Annadam ta dinto ket maikur-it iti kudilna ti ‘Hello, Atong My Love!’” Nagbungisngis.

“Losngim, ti la salsalawasawem! Tengliem ketdi a nasayaat ta dinto ket agkulagtit!” Siiinayadak a nangiwa ti immet-et a silo iti bagi babaen iti kampit. Nakagin-awa pay ti beklat ket inkarangukongmin iti sako.

“Saan natin dadalhin?” Inamad ni kapitan.

“Doon sa kakahuyan, kap,” intudok ti natandaanak a nagturongan idi ti kunkunada nga aswang. Italtalukatik ti mugingko a daytoyen ti kasayaatan a gundaway! Nasken nga irakurakko metten ti atapko kadaydiay a tumatayab, a nabasak iti magasin ken iti maysa a libro ni Daryll.

“May aswang doon!” Naggiddan pay dagiti dua a barangay tanod.

“Doon madalas nagpupunta ang nakikita sa gabi!” Kinuna ni Gorio.

“Natatakot ako. D’yan na lang sa sapa…!” Sungbat met ni Merto.

“Nandyan naman si Daryll, takot ang aswang sa kanya! Amoy bawang!” Inkatawak. Napaliiwko ti nabagas a perreng ni kapitan a kasla adda mulmulmolan ti mugingna.

“Itatalnam, losngi, siak manen ti pagpambarmo!” Imbungisngis ni Daryll. “Dika pay la ibaga a bunga ti alikuteg a panunot dagiti kas kenka a piksionista ken periodista ti aswang!”

Nupay kasta, kinayat met laeng ni kapitan ken kinumbinsirna dagiti dua a tanod a mangassiw iti naisako a beklat.

Simmulpot iti mugingko ti pattapatta: Nabagas ti perreng ni kapitan itay, sa manen nalukay ti panunotna nga immayon nga inkam ipan ti beklat iti kakaykaywan. Nalawa la ketdi ti muging ti kapitan ken posible pay nga agpadakami iti agpang ti panunot ngem malappedan laeng a mangisikkir ti kapanunotanna maigapu iti kolektibo a pammati. Saan a bastabasta maduprak ti kolektibo a pammati babaen iti balikas no di ket iti aramid.

Idi agisimsimpada iti pangassiw, inawidko ni Daryll, inarasaasak nga isu iti makaammo kadagiti dua a tanod ket siak met ken ni kapitan.

Pinartakak iti nagna iti desdes tapno sumurot ni kapitan. Iti likud, nainayad iti pannagna ni Daryll tapno nainayad met iti pannagna dagiti sumarsaruno kenkuana. Naaddaankami iti distansia.

“Alam mo, kap, may hinala akong di aswang ang nakikitang gumagala.” Tinaldiapak.

Naklaat ti agkabanuag a kapitan iti imbagak. Kasla adda ti mulmulmolan ti mugingna a diak met maibaga no ania dayta. Ngem nalabit a husto ti atapko?

“Ano ang ibig mong sabihin?”

“Base sa nakita ng gabing ‘yun, parang kagwang! Alam mo ang kagwang, kap?”

Napasarimadeng ti kapitan. “Oo, alam ko. Katulad sa ibang bayan.”

“’Yan ang hinala ko, kap, kagwang ‘yun, hindi aswang!” Immisemak. Simmakayen, losngi, napalalo no diak pay la makumbinsir met. “Napakasuwerte ang barangay n’yo, tiyak na maraming punong-kahoy ang namumunga dahil sa mga kagwang. Mahilig sila ng prutas at murang dahon. Mabuti’t alam mo rin ang kagwang, kap.”

“Oo, pero di pa ako nakakita. Balita nga sa ibang bayan dito sa Bohol. Dinarayo ng mga mahihilig sa mga hayup, manaliksik at mag-aaral upang pag-aralan.”

“Sa Visayas at Mindanao lamang matatagpuan ang kagwang, kap. Makikita sila sa isla ng Biliran, sa Leyte at Samar, dito sa Bohol na probinsya ninyo.” Tinaldiapak ti kapitan nga umis-isem. “Sa Mindanao, maraming lugar ang namataan kasama na ang Zamboanga Peninsula.”

“Ay, maganda kung ‘ganun! Nakakaakit ng mga turista. Katulad ng ibang bayan, meron silang Kagwang Watching Tours. Pero ipinagbawal na ng DENR kasi mabulabog daw sila. Dapat daw hindi pinakikialaman at kanilang habitat, kung hindi, sila’y lilipat ng pamumugaran.”

“Tama po ‘yun! Ang Philippine flying lemur o kagwang ay nanganganib ng maubos dahil sa mga hunters at poachers, alagaan, ikalakal at pulotan. At paborito pang pagkain ng mga agila! Ang kanilang habitat ay pinasok na rin ng mga illegal loggers. Kawawa ang kagwang wala nang mapuntahan. Nararapat proteksyunan ang ating likas na yaman upang makita rin sila ng susunod na henerasyon.” Agtungtung-ed ti kapitan. “Flying lemur ang sabi, ngunit hindi naman lumilipad kundi gliding. Dalawang nasyon lamang sa buong mundo matatagpuan ang kagwang, ang isa ay sa Madagascar. Hindi sila kumakain ng laman, sila’y folivore o herbivores. Mga prutas at murang dahon lamang ang kinakain. Hindi rin sila ibong kundi isang uri ng mammal.”

Kamangenmin ti kakaykaywan. Pagammoan ta nagikkis dagiti dua a tanod.

“Aswang! Aswang! Aswang! Kap, hinto! Hinto!”

“‘Hayun sila o, lumilipad!”

Dua a kagwang iti agam-ampayag sada nagdisso iti puon ti kayo.

Nagsabat dagiti matami ken ni kapitan.

“Manghuli tayo, kap! Ipadala natin ang pruweba sa DENR para sila’y maproteksyonan.”

“Paano sila huhulihin? Di lilipad din sila kung lalapitan!”

“Hindi po. Nocturnal ang mga ‘yan. Mas maliwanag ang paningin sa gabi. Parang paniki ba, sa gabi gumagala.” Dimteng dagiti tallo. Mabutbuteng dagiti dua a tanod. Umis-isem ni Daryll.

“Huwag kayong matakot. Hindi sila aswang!” Imbilin ti kapitan.

“Hindi? Ano ang mga ‘yan, kap?” Inamad ni Gorio.

“Kagwang…!” Insungbat ti kapitan.

“Kagwang? Kasing-tunog ng aswang!” Binagi ni Merto.

Nagikkis dagiti kagwang iti puon ti kayo.

“Ganyan ang huni ng aswang na nakikita sa gabi!” Immulagat ni Gorio.

“Hindi po aswang ang nakikita sa gabi, kagwang. Nocturnal kasi ang mga kagwang na maliwanag ang paningin sa gabi, maggagala, at napagkamalian n’yong aswang!” Palawagko.

Gapu ta nakakapetda laeng iti puon ti kayo, linaklaka laeng ni Daryll iti nanglengnges. Innalami iti nadumaduma ladawan babaen kadagiti sumaglalaka nga Android nga awitmi. Dagitanto a ladawan ti ipakita iti BMB-DENR tapno maikkan iti proteksyon dagiti kagwang, ken kangrunaanna prueba kadagiti taga-Purok Amana tapno mamatida a saan nga aswang ti makitkitada iti sardam. Ken kangrunaanna, maikkan iti badiet iti pannakaprotekta dagiti kagwang. No maaddaan iti badiet, kasapulan dagiti mangaywan itoy, ket gagangay a dagiti lumugar iti mapusgan. Nupay bassit laeng a gatad ti maited a ganaren, nayon met a sapul dagiti lumugar.

Ti beklat a nasiloan, imbulosmi iti kakaykaywan. Nakaranting ta naaddaan manen iti wayawaya, a kas pannakawayawaya dagiti taga-Purok Amana iti kolektibo a pammatida maipapan iti aswang. Ti kagwang ket maysa a realidad, a dandanidan maibus isu a rumbeng laeng a proteksionan, ta naisalsalumina, naisangsangayan a kinabaknang ti pagilian.