Kaibatogan a Lubong

Sinurat ni Salvador A. Espejo

(Karaman daytoy iti maur-urnos a libro ti salaysay ti nagsurat)

Iti mismo a sanguanan ti pagadalan ti nagkaseraak. Dua kadsaaran a balay a nagdiding iti tabla ken nagatep iti yero. Ni Nana Gamay ti kakaisuna a kabbalayko ta adda met iti Legleg (Poblasion) dagiti annakna. Ababa a baket ngem nasaranta nga aggargaraw. Napunno iti tato dagiti takiagna. (Kuna dagiti nataengan a nakapulapolko a no addaan tato ti maysa a baket nagtaud iti nasaliwanwan a pamilia). Masapa a bumangon a mapan iti talon ket malemton no sumangpet.

Naanus ti baket kaniak. Masansan nga adda isangpetna a paglanglanganmi. Ditoy ti nakaramanak iti napindang a karne ti ugsa, alingo ken banias, itlog ti abuos, pinikpikan (saan a napadara a manok), tukak a kasla kikitko ti kawasnay ti luppoda ken dadduma pay a masida nga iti laeng kabambantayan a masarakan.

Ngem naminsan, adda insangpetna a naadobo a buntiek (bayyek).

“Lamanam, Mislo, naimas,” kinunana idi madlawna ti panagaripapak. “Nadalus ta naala iti kataltalonan.”

Ngem talaga a diak a mairusok nga isubo ti bayyek aglalo ket naburayrayanda ken makita ti bagisda. Kadarato gandatek ti pumidut, malagipko dagiti bayyek kadagiti narugit a kanal iti Vigan ket dagus a mapukaw ti ganasko a mangan.

Nasursurok pay ngem anak ti nangibilangan ni Nana Gamay kaniak. No marabianak a sumangpet, nangruna no adda “konsiertomi” ken ni Manong Baring, madamdama, addaytan ti pukkaw ti baket a mangpagpagawid kaniak.

“Mislo, umali ka na ket malabin,” kasla tangguyob ti kapigsa ti timekna manipud iti ballasiw ti kalsada.

“Ne, aggawidkan ket mailiwen ni Baket Gamay kenka,” kunanto met ni Manong Baring sa aggarikgik.

No maladawak a sumangpet iti rabii ta maisalatak iti balay ti balasang, madamdama, addaytan ni Nana Gamay, nakaiggem iti sangaputed a saleng a silawna a mangtunton kaniak. Kapilitan nga agpakadaak metten ket agkuyogkamin iti baket nga aggawid.

Ngem awan ti simro kaniak a konsumision iti kasla sobra a panangigagana kaniak idinto a saannak metten nga ubing a kasapulan a maaywanan. Imbilangko ketdi a panangipateg ti maysa nga ina iti anakna ti ar-aramiden ti baket.

Adu dagiti naadalko iti panaggianko iti balay ni Nana Gamay. Kas iti kinasalukag, kinapakumbaba ken kinamanagdayaw iti pada a tao uray nababbaba ti tukad ti panagbiagna.

Ditoy met Quirino ti nakaadalak kadagiti balikas a kasla ordinario laeng iti lapayag ngem dumket iti pakaituronganna.

Kas iti naminsan a panagpasiar ti maysa a lumakay a nagbalin met a nasinged kaniak ken dua a kakaduana iti kaserak.

Kas nakairuamak, nagpaalaak iti sammigel ken nangipritoak iti daing a pulotanmi.

Maibusen ti inumenmi idi sumangpet ni Nana Gamay. Kagapgapuna iti talon. Nakipatpatang apagbiit kadakami.

“Nagdakkel ti balay ni Ina Gamay ngem nakaliktad ti agdanna,” kinuna ti maysa a kainommi idi agbueltan ti baket nga umuli iti balay.

Nagmalangaak iti nangegko idinto a kinitak ti agdan iti likudak. Saan met a nakaliktad!

Saan a nagun-uni ni Nana Gamay. Ngem madamdama, addaytan a nakaawit iti sangaputik a naglaon iti tapuy sana indisso iti tengnga ti dulang. Napanna gayam kinali ti arak iti sirok ti balay. Nasuroken a tallo a tawen ti tapuy a naikali!

Idi agangay, nailawlawag kaniak a no nakaliktad ti agdan ti maysa a balay, saan a managsangaili ti akimbalay.

Ditoy pay ti nakapidutak kadagiti nadumaduma a pangngarig a balikas. Nasalsalaponko idin dagitoy bayat ti panagbasak ngem saanko nga inikkan iti naan-anay nga atension ti kaipapananda. Ngem iti kaaddak iti daytoy naseksek a lugar a bineltak ti kabambantayan, nasursurok a timbangen, anagen ken amirisen dagiti maisawang a balikas a mangtignay, mangkulding iti puso iti maseknan a pakaisangratanna. Nasursurok ditoy a saanmo a tagibassiten ti maysa a tao uray no nababa laeng ti nagaw-atna nga adal agsipud ta iti pagadalan ti biag, posible nga ad-adu ti ammona a pagsakduam iti adal a saan a maisuro iti uneg ti pagadalan. Dagitoy a nasursurok ti nangpalawa iti panangimutektekko iti biag, ti nangted iti naun-uneg a kapampanunotan ken kaipapanan a dakkel ti pasetda iti kinamannuratko ken pannakamuli ti kinataok.

Iti nabiit a panaggianko iti Quirino (pito a bulan), nasursurok nga inarakup ti kinapudno nga uray iti kabambantayan, adda kaibatoganna a langit. Nanumo laeng ti lugar a nakaidestinuak, ngem saan a magatadan ti aniaman a kinabaknang ti kinadaeg ti sumangbay nga agsapa, ti panaglukag dagiti billit-bakir a mangipallailang iti nagimnas a sagawisiwda bayat ti panagalis-alisda kadagiti sanga, wenno ti makapasalibukag nga aplaw ti pul-oy a mangikuyog iti saan a mailadawan nga ayamuom manipud kadagiti di-ammo ti naganna nga atap a sabong, ti itutuppuar ti ubing nga init iti muging ti bantay iti daya a mangdayas kadagiti angep ken linnaaw a kasla perlas a nagtutukel kadagiti bulong dagiti ruot ken kamuyongan. Ti danapidip dagiti agindeg iti panagturongda iti bangkag, ti bang-i ti kape iti tagaang wenno dalikan, ti nabanglo nga ayamuom ti malutluto a dinengdeng a nasagpawan iti tinuno a dalag, burikaw wenno gurami a nakalapan wenno napanaan iti rabii. Ah, kinabaknang met dagitoy a panagpitik ti biag a mangital-o iti kinatao!#