Kalayaan: ti pagiwarnak a nangibayog iti Katipunan

Ni Tatang Lakay

 

NAMNAMINSAN laeng a rimmuar daytoy a pagiwarnak, ngem nagbalin a dakkel ti akemna iti pannakariing dagiti umili tapno kumappengda ti Katipunan, sekreto a grupo dagiti Filipino, a mangipagpagna iti yaalsa dagiti kailianda tapno mawayawayaanda iti pannakaabuso manipud kadagiti Kastila.

Sangsangkamaysa dagiti historiador a mangitudtudo a ti Kalayaan, ti opisial a warnakan ti nasao a sekreto a grupo,  ti kadakkelan a nakagapu iti ilolobo ti bilang dagiti nagkameng iti Katipunan.

Kinapudnona, uppat a tawen manipud idi nabuangay ti Katipunan aggingga idi Enero 1896, addaan laeng iti aganay 300 a kamkameng. Ngem gapu iti Kalayaan, kellaat a limmobo dagiti nagkameng iti Katipunan ket idi Hunio iti dayta met laeng a tawen, simmuyop ti bilang dagiti miembro iti 30,000.

Uray ni Teodoro Agoncillo, maraem a historiador, nadakamatna iti librona a gapu iti Kalayaan, naammuan dagiti tattao ti kaadda iti maysa a sekreto a grupo a maaw-awagan Katipunan ket makabulan kalpasan ti iruruar daytoy a warnakan, ginasuten dagiti umili a timmipon iti daytoy a sekreto a sosiedad iti Manila. Kasla uong met a nagtubo dagiti konseho ti Katipunan iti Morong, Cavite, Bulacan ken Nueva Ecija ken naipasdek dagiti baro a chapters iti Pampanga, Batangas ken Laguna.

Immuna a rimmuar ti Kalayaan idi Enero 18, 1896 ngem sa laeng nagparang kadagiti kalsada idi tumengnga ti bulan ti Marso daytoy met laeng a tawen. Addaan laeng iti 2,000 a kopia a naimprenta ken nagpatingga laeng iti Volume 1 Number 1. Ngem akuen dagiti historiador nga awanen sabali pay a dokumento a kas itoy a nakaallukoy kadagiti rinibribu a miembro ti Katipunan ken nangbaliw iti turongen ti pakasaritaan ti pagilian.

Kinapudnona, kas paset ti tignay a panangikalawa ti Katipunan kadagiti pannursuro ken pagtaktakderanna ken tapno ad-adu pay dagiti maallukoyna nga agkameng iti sekreto a sosiedad, namati dagiti dadaulo a kasapulan ti pannakaipasdek iti maysa nga imprenta. Ngem akuen dagiti lider nga awan ti supisiente a pondo tapno makagatangda iti uray bassit laeng nga imprenta a makabael a mangimaldit kadagiti kasapulan ti nasao a sosiedad kas iti maysa a warnakan.

Pagsayaatanna, dua a Katipunero, da Candido Iban ken Francisco del Castillo, agpada a Bisaya a nagtrabaho kas pearl ken shell divers sadiay Australia, ti naaddaan iti kuarta gapu iti panangabakda iti loteria ket ginatangda ti bassit a printing press ti Bazar El Cisne a masarakan iti nagsulian ti agdama a Carriedo ken Rizal Avenue ken kukua ni Antonio Salazar. Pagimbaganna,  immanamong ni Salazar a mangilako ti imprentana iti P400 laeng.

Naipan ti imprenta iti balay ni Andres Bonifacio sadiay Oroquieta Street, Tondo.

Ngem adu pay la ti kurang ti imprenta ket bimmulod ni Emilio Jacinto ken ni Isabelo de los Reyes, nangbuangay iti Philippine Independent Church, iti P20.00. Ngem gapu ta saan nga imdas ti kuarta, sumagmamano a Katipunero nga agtrabtrabaho iti Diario de Manila ti nagilibas kadagiti kurang a tipo manipud iti nasao a warnakan.

Ni Dr. Pio Valenzuela ti nangisingasing iti nagan ti warnakan ken nakaitalkan iti pannakaedit daytoy. Ngem insingasingna a ni Emilio Jacinto ti agbalin nga editor nupay ti nagan ni Marcelo H. del Pilar ti naikabil iti warnakan a kas editor tapno maiyaw-awan dagiti Kastila. Maraem ngamin a mannurat ni del Pilar ket mamati dagiti dadaulo ti Kalayaan a mangted ti naganna kas editor iti prestihio iti warnakan.

Napag-aanamongan pay a maikabil a “Yokohama, Japan” ti orihinal a lugar a pakaimprentaan ti Kalayaan tapno mapamati dagiti Kastila nga adda suporta ti Japan iti tignay ti rebolusion dagiti Filipino maikontra iti Espania. Kadagidi a panawen, tangtangaden dagiti kakaaduan a kolonia iti Asia ti Japan a mangikaluya kadakuada manipud iti emperialismo ti Lumaud.

Nangrugi ti pannakaaramid ti Kalayaan idi Enero 1896 ket ninamnama da Valenzuela a malpas iti agtapos met laeng dayta a bulan isu a pinetsaanda iti Enero ngem nagtungpal a Marso ti pannakairuarna. Da Faustino Duque, maysa nga estudiante iti Colegio de San Juan de Letran ken ni Ulpiano Fernandez, agim-imprenta iti El Comercio, dagiti kadua ni Valenzuela iti pannakaimprenta ti Kalayaan nga aganay laeng a siam ken 12 a pulgada ti kadakkelna. Dua ribu a kopia ti naimprenta a naiwaras kadagiti tattao.#