Kalayaan: ti pagiwarnak a nangibayog iti Katipunan

Ni Tatang Lakay

(Maudi iti dua a paset)

 

Kalpasan ti pannakagatang ti imprenta manipud ken Antonio Salazar, naiyalis daytoy iti balay ni Andres Bonifacio sadiay Sta. Cruz (Kalsada Oroquieta itan).

Immannugot ni Bonifacio a maipan ti imprenta iti balay ni Dr. Pio Valenzuela sadiay Calle de Laverzares, San Nicolas, Manila kalpasan nga inakseptarna ti puesto a “piskal” ti Katipunan ken impatalged daytoy a tumulong a mangedit iti pagiwarnak a panggep ti Katipunan nga iruar iti binulan.

Nagbalin a nalimed ti kaadda ti nagatang nga imprenta tapno saan a maangotan dagiti otoridad.

Ninamnama ni Valenzuela a mairuarda ti umuna nga isyo ti Kalayaan iti agtapos ti Enero 1896 isu a pinetsaanda iti Enero. Ngem saan a kasta gayam ti kalakana ket nagtungpal a rimmuar ti umuna nga isyo iti Marso iti dayta met laeng a tawen.

Dua ti nagbalin a katulongan ni Valenzuela iti pannakaisagana ti pagiwarnak: ni Faustino Duque, maysa nga estudiante manipud iti Colegio de San Juan de Letran, ken ni Ulpiano Fernandez, maysa a part-time printer manipud iti El Comercio.

Ngem gapu iti kaadu ti trabaho ni Valenzuela nangruna idi madutokan a doktor-heneral ti Katipunan, kapilitan a naipabaklay ken ni Emilio Jacinto ti pagrebbengan a mangedit iti pagiwarnak. Nupay agbasbasa idi ni Jacinto iti pre-law iti Unibersidad de Santo Tomas, inawatna ti naited kenkuana a pagrebbengan ket isu ti nag-edit kadagiti artikulo kalpasan ti klasena.

Madakamat ditoy a daan ti imprenta a nagatang da Bonifacio ket malaksid a bassit ti tipo a naipakuyog, daan pay ti ortograpiana, ket awan dagiti letra “k”, “w”, “h” ken “y”. Gapu ta kasapulanda dagitoy a letra, nagpatulong ni Jacinto iti inana, ni Josefa Dizon, tapno gumatangda kadagiti tipo nga umarngi kadagitoy a letra ken ni Isabelo de los Reyes a maysan a publisher kadagiti a panawen. Ngem kaadduan a kurang a tipo a maaramat iti imprenta ket impuslit dagiti sumagmamano nga empleado a Filipino a miembro met iti Katipunan manipud iti Diario de Manila.

Nagsisinnublat da Jacinto, Duque ken Fernandez, ket no adda wayana, timmulong met ni Valenzuela, para iti pannakaisagana ti pagiwarnak. Iti laengen panangiplastar dagiti typesets para iti walo a panid ti pagiwarnak ket nagtungpal a dua a bulan sakbay a nakumpleto.

Ngem kalpasan ti nasurok a dua a bulan, idi Marso 1896, rimmuar met laeng ti pagiwarnak nga agatiddog iti sangapulo ket dua a pulgada ken agakaba iti siam a pulgada.

Nagduma ti dagup ti pagiwarnak a naimprenta. Segun ken ni Valenzuela, aganay a 2,000 a kopia ti naiwaras. Ngem kinuna met ni Epifanio de los Santos nga aganay laeng a 1,000 a kopia.

Naiwaras dagitoy a kopia iti nalimed kadagiti kameng ti Katipunan.

Ania dagiti artikulo a linaon ti pagiwarnak?

Addaan iti editorial a suraten koma ni Marcelo H. del Pilar ngem ni Jacinto ti nangsurat. Kangrunaan a linaon ti editorial ti maysa a kablaaw kadagiti umili ken iti tarigagay nga adda “solidaridad ken wayawaya”, kasta met a sisasagana ti nagsurat a “mangidaton iti biagna ken amin a sanikuana para iti pagimbagan dagiti umili a Filipino”.

Segun iti Wikipedia, adda pay artikulo ni Andres Bonifacio, ti “Pag-ibig sa Tinubuang Lupa”, “Catuiran” ni Valenzuela, “Manifesto” ni Jacinto, ken dadduma pay a sinurat a nangibutaktak kadagiti abuso dagiti Kastila ken nangilungalong iti pannakaiwayat ti rebolusion maikontra kadagiti Kastila tapno magun-odda ti wayawaya.

Tapno saan a maibulgar ti kinasiasinoda, nagaramat ni Jacinto iti pen-name a Dimas-Ilaw, Madlang-Away ken ni Valenzuela ken Agapito Bagumbayan ken ni Bonifacio.

Naiwaras a sekreto dagiti kopia iti Manila, Cavite, Morong (Rizal itan), Kalookan, Malabon ken dadduma pay a lugar.

Babaen ti Kalayaan, nagramaram ti damag ti kaadda ti Katipunan ket simmuyop ti bilang ti grupo iti aganay 30,000.

Ginasut dagiti tattao ti kimmappeng iti Katipunan iti ili ti San Juan del Monte, San Felipe Neri, Pasig, Pateros, Mariquina, Kalookan, Malabon, ken dadduma pay a luglugar. Nagdinamag pay ti Katipunan kadagiti probinsia ti Bulakan, Batangas, Cavite, Nueva Ecija, Pampanga ken Laguna.

Gapu iti kabara ti panangawat dagiti umili iti Kalayaan, inkeddeng ni Jacinto ti mangiruar iti maikadua nga isyo. Ngem nangrugi idin nga agsuspetsa dagiti otoridad a Kastila iti kaadda iti sirkulasion ti maysa a pagiwarnak a mangilunglungalong iti panagrebelde dagiti umili maikontra iti gobierno.

Rinaut dagiti otoridad ti lugar a pakaim-imprentaan ti pagiwarnak iti No. 6 Clavel Street, San Nicolas, Manila. Pagim-baganna, nawarninganen da Duque ken Fernandez ket dinadaelda ti imprenta sada naglibas.

Saanen a rimmuar ti maikadua nga isyo ti Kalayaan.#