Kalbit ti panawen (Umuna a paset)

“ANAKKO… Anakko… Anakko…” nayebkasmo bayat ti panangmatmatmatmo iti ladawan ni Rilo. Naala daytoy idi buniagna. Dumges ta dumges lattan ti barukongmo. Kanayon a kastoy ti riknam tunggal matmatam ti ladawan. Nagragsakkayo ken ni Nana Pinang a nakaubba iti maladaga. Naruay dagiti arapaap a binukelyo para iti ubing.

Dimo nasarkedan ti riknam. Nagarubos ti nabuslon a lua kadagiti matam. Agbantot manen ti barukongmo. No dimo la ngata pampanunoten ti kinaagmaymaysam nga agbibiag, nalabit nga impanmon gapu iti ikakammet ti liday nga umuk-ukuok kenka tunggal seknannaka ti lagip.

Ngem patpatibkerem ti riknam. Adu pay dagiti burburtia iti biagmo a kayatmo a masungbatan sakbay man la nga ipulangmo ti binulodmo a biag.

Apaman a pinanawannaka ti asawam, kabigatan daydi pabuniag, kasla nagtupak ti langit ti panagriknam. Awan ti aldaw a dimo indawdawat ti panagsublida nga agina.

Sipud idin, kinaykayatmon ti agmaymaysa. Nagaramidka iti kalapawmo iti bangkag nga inted kenka dagiti dadakkelmo. Ditoy a nagrikus ti inaldaw a panagbiagmo.

Indennesmo ti ladawan iti barukongmo. Kailiwmo la unayen a makita dagiti aginam. Sadino ti yanyo? damdamagem a kanayon iti panunotmo.

Nagtugmok ti dalanyo ken ni Nana Pinang idi nagtrabahoka iti Abundance Commercial iti iliyo. Para lako daytoy iti groseria idinto a sika ti drayber ti bagon nga agideliber iti kabangibang a probinsia kas iti Kalinga-Apayao (nagsina itan). Narikut pay la idi ti dalan.

Iti pannakasiraymo ken ni Nana Pinang, saanmon a sinardengan agingga a nagun-odmo ti nasam-it a ‘wenna’.

Malagipmo ita daydi a kallaysa. Nupay makuna a nanumo laeng, daydi ngatan ti karagsakan a paset ti biagmo. Timmabuno amin a kabagianyo. Kadakayo nga agkakasinsin, sika la idin ti di naasawaan. Beinte otsom idi indatagmo ni Nana Pinang iti altar ti Iglesia Filipina Independiente.

“Pardasam ti agsukat, Barok,” panangdagdag kenka daydi Baket Canuta a kasinsin ni Baket Tokiang a nanangmo. “Dika agginadginad tapno dikanto maunaan iti simbaan!”

“Ta apay, Anti?”

“Ay, madi, a, Barok!” impugtit ti baket ti ammalna a tabako. “Kanayonkanto lattan a maud-udi iti pagtaengan.”

“’Du la amin!” impilosopom.

“’Kidiantreka nga ubing!” inkusilap kenka ni Baket Ampay a kabsat ni nanangmo.

“Patpatienyo dagita!” inrasonmo. “Apay ngay ni Kario dita daya? Idi isu ti mangasawa, dua orasna a nagur-uray iti simbaan. Ngem kitaenyo, kanayon a kilkagan ni Loida a baketna! Awan met maaramidanna!”

“Daytanto ket Loida ti kunam!” immirugrog ni Baket Canuta. “Ket no atiwna pay ti agpasikal a baka iti kinasubirbiadana.”

“Immala kadaydi Ma’am Castro nga inana,” inyipus ni Lakay Piring nga ulitegmo. “Nakaadal nga agpayso ngem awan met sursurona! Nagngato ti timidna no magna dita kalsada. Kasla asino metten a pulana! Di koma nga isu ti pakataktakan ti kararuana, Apo,” intangadna.

“Ne, sabalin ti nagturturongan ti saritaan,” inyisem ni Lakay Andro nga amam. “Barok,” kinitanaka, “dika agpilpilosopo. Awan mapukawmo no surotem dagiti kannawidan a nariingam…”

“Kitaem, a, Barok,” insampitaw ni Lakay Igil a dadaulo dagiti agluto nga adda a nakatan-aw iti tawa. Nakalengnges iti marka-demonio. Ngem uray no ammona ti uminom, dina ipalubos a mabartekanna ti lutlutuenna. Sana la kayat nga aginom dagiti kaduana no malpasdan ti obrada. “Nakaul-ulep idi malem-kalman. Partaanna nga itinnagna koma ti bayakabak. Ngem aniat’ napasamak?”

“Dina sinibugan ti bisperas, Angkel,” kinunam.

“Ammom kadi no apay?”

Nagngilangilka laeng.

“Gapu ta inlibasko nga imbandera ti badom iti likud ti balay. No saan, aysus, sigurado a natuduan dagiti immay nakibisperas, Kaanakan!” Intangadna ti iggemna ket uray la nanalduok ti karabukobna idi ibabana.

“Addan ti lugan!” naipukkaw.

Sinirigmo pay naminsan ti pakabuklam iti sarming. Idi mapnekkan, rimmuarkan a bayabaymo dagiti dadakkelmo.

Iti paraangan, sinabetnaka ni Baket Luning a kasinsin ni tatangmo. “Berto, Barok,” kinunana, “’ton awatenyo ti aras, unaamto ti asawam a tumakder sa ipayatmo ti sakana.”

“Ta apay met, Anti?” masmasdaawka a nagdamag.

“Tapno dinakanto pagbalinen a Bonifacio, a!” inrungiitna a magparangan dagiti dua laengen a nabatbati a ngipenna iti sango a pinalitem ti gawed, bua ken apog.

“Bonifacio?” uray la nagkuretret ti mugingmo. Ngem dagus met la nga immisemka idi masirokmo ti kayatna a sawen.

“’Du la amin nga ibagbagayo ken ni kasinsin, Anti,” kinuna ni Romeo nga anak ni Baket Ampay. “Patien kad’ met ni Apo Mannurat dagita?”

Mannurat? Wen, adda kinaagpayso daydi a kinuna ti kasinsinmo. Sakbay a nasirpatmo ni Nana Pinang, addan dagiti naipablaak a gapuanam iti Bannawag. Napadasam pay ti nangabak iti pasalip a para kadagiti agdadamo. Ngem naisardengmo ti nagsurat idi addan panggedam. Ta awan idin ti panawenmo. Kanayon nga addaka iti dalan nga agideliber kadagiti order. Rabiin no makasangpetka iti balayyo. Yuldagmo a dagus gapu iti kettang ken bannogmo. Sa sapaemto manen ti agriing iti kabigatanna.

Indulinmo ti ladawan iti lakasa. Iti itatamdagmo koma iti tawa, naisagud ti imatangmo iti naikadakkel a ladawanyo nga agassawa a nakabitin iti diding. Mailadawan ti ragsak a nangbalkot kadakayo. Ngem asino ti makaibaga nga iti uneg laeng ti nasurok a makatawen ket agsinan ti dalanyo?

Dimges manen ti barukongmo.

Nalagipmo ti kariyo nga agassawa iti sango ti altar…

“Sika, Lalaki, ikarim kadi met laeng nga ayatem-ipategmo ti asawam iti man panawen ti rigat wenno nam-ay?”

“Wen, Father…”

“Sika, Babai, ikarim kadi met laeng nga ayatem-ipategmo ti asawam iti man panawen ti rigat wenno nam-ay?”

“Wen, Father…”

Iti panagglantip dagiti bibigyo, panagriknam, addakan iti langit.

Maysanmaysa ti nangablaaw kadakayo idi rummuarkayon iti simbaan.

Iti balayyo, sinarabodakayo iti sabsabong ken bagas. Ginandatmo idi a wagwagen dagiti kimpet kenka ngem linapdannaka daydi Baket Biana.

“Dimo gunggunayen! Bay-am latta a matnagda,” inkusilapna.

Iti pannakasalas, agur-uray ti ikamen a nakaiplastaran ti dua a pungan. Ilaluandakayo pay nga agassawa sakbay a marugian ti puni. Naisardengmo ti magna idi adda mangawag kenka. Taliawem koma ngem inatipanaka ni Baket Biana a nakaabay la kenka.

“Dika pulos tumaltaliaw!” naturay ti timekna. “Agdiretsokay’ ketdin iti yan dagiti pungan. Dika agsarisarimadeng!” Sa inkissiimna nga unaam ni baketmo nga agparintumeng.

Ngem nangngegan daytoy ni Baket Carling a mangidaulo iti lualo.

“Awan ti innuna,” intubngarna. “Aggiddankayo ketdi. ‘Da met la kadakayo nga agassawa no itulokyo nga agari ti di panagkinnaawatan iti ipasdekyo a pamilia!”

Kunam pay, nasiputam la unay, kasla nakukkokan a bisukol ni Baket Biana. Nagkutitem daytoy a nagpasuli.

Iniggamam ngarud ni baketmo ket naggiddankayo a nagparintumeng iti sango ti altar a nakaitugkelan ti dua a kandela. Nagsaggaysaanyo a sinindian sakbay a narugian ti lualo.

Apaman a nalpas ti misa, sinaggaysayo nga agassawa ti nagmano kadagiti nanganak kadakayo nga addada a nakatugaw iti aglawlaw ti salonan.

Impatayab met ti Matias Heaven Band ti nasam-it a Dungdungnguenkanto. Inallopmo ni baketmo ket nagsalakayo kas kiddaw ti tallaong.

“Bagayda la unay!” adda nangipukkaw; a naitimkan a ni kasinsinmo a Dexter.

Kalpasanna, nayawag ti umuna a puni a buklenyo nga agassawa, dagiti agaabalayan ken dagiti nanganak.

Indauluan met laeng ni Baket Carling ti maysa a kararag sakbay a sinangoyo ti nabaknang a taraon. Nagsinnubokayo pay nga agassawa sakbay a rinugian dagiti kasangoyo ti nangan.

Naituloy ti ragragsak agingga iti alas dos ti malem. Nawadwad bassit ti nagalaanyo.

Ni man met laengen Baket Carling ti nangiyawat kadakayo nga agassawa iti nasapulanyo a nabungon ti puraw a panio. Kasla agsapata iti sanguanan ti adu a tao ti inaramidyo idi awatenyon daytoy. Imbisikyo nga agassawa ti panagyamanyo kadagiti timmulong ken impanamnamayo nga aramatenyo ti kuarta iti pagimbagan ti bangonenyo a pamilia.

Panagaakas iti sapaw, natibong a katkatawa dagiti nakipagrakrak ta natinnagan ni Ambang a kasinsinmo iti itlog. Nabtak daytoy iti ulona.

“Agtudo pay iti itlog, yos!” inrungiitna. Impunasna ti gayadan ti badona. “’Sino, ‘ya, ti nangloko a nangipan iti itlog ‘ta sapaw?”

“Saanak a lokoloko, lusngi!” inkusilap kenkuana ni Baket Saling nga ikityo.

“Anti?”

“Wen, a, tapno awan riribuk bayat ti pasken!”

“’Su met la nga awan ti nagrikrikiar ‘di rabii,” kinuna dagiti dadduma a nakipagrakrak iti sapaw.

“Ti ket kunayo,” imbarusngi Ambang, “nagbutengda iti soldado a kasinsin ni ipag!””Pak-olannak, kunam!”

(Adda tuloyna)