Kalpasan Ti Misa Iti Parbangon, Paskuan!

TI MAYSA a kapapatgan a paset iti selebrasion ti paskua ket ti isasangbay ti Misa iti Parbangon, a pormal a pakdaar a rugi selebrasion. Daytoy met nga aldaw iti rugi iti pannakipaspaskua wenno panagkeroling dagiti ubbing. Makuna ngarud a sangkauray a senial ti idadateng ti paskua. Go signal a kunada, iti pannakailasin dagiti sensilio a para kadagiti makipaskua nga ubbing. Ket siempre pay a, adda latta met ti nakasagana a para kadagiti nanakman a mangiyayug met ti anag ken kaipapanan ti paskua. Adda pay dagiti organisassion dagiti agtutubo ken uray dagiti nataengan ken dadduma pay a gunglo, a sibubukel ti grupoda nga agkeroling, isu nga isaganaan met ida. Ti espiritu ti paskua nasken nga ipaduyakyak.

Ta ania ngamin, aya, ti Misa iti Parbangon? Misa de Gallo ti papolar a nagan kadagiti amin a Katoliko iti pagilian. Isu met laeng daytoy ti Simbang Gabi iti Katagalogan.

Iti punganay a balikas (root word) ket manipud iti misa, ken gallo a kayatna met a sawen ket kawitan. Iti literal a kayat a sawen dayta kawitan ket parbangon, ta ngamin, dagiti kawitan ket tumanaraokdan no dumteng ti parbangon. No agdadarandan ti taraok, parbangonen. Isu met daytan iti ibabangon ken panagkutikuti dagiti naridam ken nagaget.

Ngem apay a naawagan iti misa iti parbangon?

Idi ngamin un-unana nga aldaw, adda dagiti mannalon, mangngalap ken trabahador a dida maisamira iti mapan makimisa idinto ta umasideg manen iti panangselebrar ti Piesta ti Pannakaipasngay ti Mesias. Ania ngarud piman, ket masapada met ita a mapan iti talon, iti bangkag a mangtaming kadagiti mulada, wenno saan ket agarado, agpalpal; kadagiti agmulmula iti natnateng ken dadduma pay, wenno saan ket agsibug, agabono wenno agimuri kadagiti igges kadagiti bulong ta sakbay a sumingising ti init ket makita pay laeng dagiti igges ket no mainitandan, aglemmengdan a, luminongda metten siempre. Kadagiti met mangngalap, parbangon nga agipakatda kadagiti kalapda. Uray dagiti trabahador a nasapa iti panagserrekda iti trabahoda, di kad’ dida piman makamisan, numona ket umadanin iti pannakailagip ti pannakaipasngay ti Mesias. Isu a napanunot ti Simbaan Katolika a nasken a mapasamak iti parbangon a misa.

Ti Misa iti Parbangon ket ininaw ni Fray Diego de Soria idi tawen 1587. Sadiay Mexico iti nangrugianna. Iti pagilian, ni Pope Sixtus V ti nangipaulog iti dikreto a nasken a mapasamak met iti Misa iti Parbangon, a nairanta para kadagiti mannalon, mangngalap, trabahador ken dadduma pay a managparbangon iti trabahoda ken ubrada.

Mapasamak daytoy a Misa de Gallo iti uneg iti siam a parbangon, sakbay iti misa iti tengnga ti rabii wenno Misa de Aguinaldo. Kalpasan ti Misa de Aguinaldo, sumarunon ti tradision a pannangan ti Noche Buena ken sinnukatan iti sagut wenno regalo.

Nanumo man wenno abunaw ti sagana iti Noche Buena, saan nga isu iti kaskenan no di ket iti pannakailagip ti pannakaipasngay ni Apo Jesus. Family bonding wenno panagkaykaysa ti sangapamilia a manglagip iti pannakaisngay ti Mesias. Panangpairut met ti linnangen ti sangapamilia nga agdidinnanon manen a sangsangkamaysa itoy a panawen.

Kas met laeng kadatayo a tattao a, saan a daydiay sagana iti panagbertdey ti importante no di ket ti panagyaman iti Mannakabalin a Dios ta nasilpuan manen iti sabali pay a tawen nga intay panagbiag. Dayta ti importante a saan ket a ti sagana a taraon ken ragragsak.

Intay man usigen dagiti kaugalian, tradision a simple laeng a pananglagip iti pannakaiyanak ti Mesias, ngem itan a panawen ket ginaburan ti materialismo, daydiay kangrunaan a kaipapanan itoy a panawen ket sekundaria laengen no diman pay ket nalipatanen wenno nagaburan kadagiti essem kadagiti material a banag.

Ket adtoy ngarud dagiti paliiw (ken dillaw) iti uneg ti Misa de Gallo.

Agkiddaw ket namnamaen iti posible a pannakatungpal dayta a kiddawen, no la ket ta naturposmo a, iti siam a parbangon a pannakamisa. Ta no saanmo kano a natungpal wenno naturpos iti siam a misa iti parbangon, posible met ti partial laeng ti maited iti kiddawem ta partial laeng met iti inaramidmo a kas rebbengem iti pammatim. Isu a no inrugim, leppasem! Dimo mabalin iti manglangan wenno mangliway ta dinto ket maliwayan met a maited ti kidkiddawem. Dayta ti lohika ti panagkiddaw.

Makapaisem met. Ngem siempre, makatulong la unay dayta a mangawis iti ad-adu pay a maki-Misa de Gallo. Agasem met daytan, mapatgan ti kiddawmo? Mamatika man wenno saan, awan iti mapukaw kenka no aramidem. At least, nakimisaka, nakumpletom ti siam a parbangon a Misa de Aguinaldo, tapno adda met masaom ken maistoriam kadagiti gagayyem ken kakabagian wenno masaom met iti ummong a ti Misa de Gallo ti tungtongan. Lalon no sika ket adda ti napateg la unay a kiddawen ita a paskua: pannakasolbar iti parikut, pannakairuar iti eksamen (lalo iti board exam, bar exam wenno trade test), pannakastrek iti trabaho, salun-at, material a banag ken dadduma payen dita. Napasnek ti kararag ti agkiddaw, ta ti agtuktok maluktan, ti agkiddaw mapatgan.

Ngarud, ti Misa de Gallo ket dakkel ti itedna nga awis tapno adu ken ad-adu pay dagiti agtudio a Katoliko a mangaramid iti akemna. Katoliko, ta isu ti kangrunaan nga agpiesta.

Ketdi, no positibo amin a panunotem, positibo met laeng dagiti dumteng.

Naragsak unay a panagsisinnarak wenno panagdidinnanon. Maysa a nakaragragsak a panaggigimong. Agasem met daytan, agsasarak dagiti agkakaarruba, aggagayyem, agkakabagian ken uray di agm-ammo. Kasta met nga agsasarak iti uneg ti simbaan dagiti agap-apa, agpinpinasugnod, agginnura, aglinlinnunod. Sangsangkamaysa a turong-immatang, psyche wenno plane, ti panagkaykaysa iti panunot ken aramid.

No dagiti agkakaarruba, aggagayyem, agkakabagian iti agdenna, uray iti uneg ti simbaan, nairut ti kinnablaaw with matching besobeso wenno apir wenno give me five, tsismis ti mapasamak nga umatipukpok. Mangrugi la ngaruden ti sermon ni apo padi, tuloy latta ti nalimed a tsismis. Itoy a pannakigimong, mailaksid ketdin dagiti managpaliw?

Kapintasan met daytoy ken ni manong baro. Ipakitana met a, ken ni manang balasang a nakimisa met. Nayon met dayta a pogi points. Ket saan a maputpot dayta paludip ken isem. Adayo pay la dayta yan ti paset a “Kappia ti adda koma kadakayo!” naipigketen dagiti mata, ta dinto ket malibasan wenno mailinged. Kasta met ken ni manang balasang. Ni crush ket nalimed met a paludipan no diman iseman iti tinagapulotan, ta bareng no mariing ti riknana ket umayton agdaton.

Hmn, naimbag la ketdin a, ta naikkaten dayta panagiinniggem iti dakulap no kantaen ti “Amami” ngamin ket agpili met dagiti addaan iti nasutil ken berde nga utek iti kaabayda iti tugaw. Dayta makapetpet iti nalamuyot a dakulap, tapno ti nalag-an a piselpisel no diman naalumamay a keddel ti ipasayag, a pasarunuan iti isem ken tinagapulotan a kidday.

Kas obligasion, kas maysa a napudno ken natakneng a Katoliko, nasken nga aramidem met ti maki-Misa de Gallo. Kas obligasionmo a kameng ti pammati.

Saan koma a daydiay mamitloka laeng a sumrek iti simbaan: umuna, buniag; maikadua, kasar; maikatlo, pumpon. At least, namitloka met a simrek iti simbaan.

Dika la ngaruden makimismisa iti Domingo, palabsem pay laeng met daytoy Misa de Gallo?

Obligasionmo a kas natudio iti pammatim a Katoliko, a situtudio a sumurot kadagiti annongen nga awan iti katukad wenno kasukat dayta nga obligasion. Kasta ti maiparbeng.

Ngem no saanka a nagbuniag, saanka a nagkasar iti simbaan, ta gagangayen itan a panawen, a ni common-law spouse ket cohabit each other wenno iti termino a Philippine English term, live-in. Wenno sakanto la sumreken ni ipumpondakan, hmn, madi a. Ti pudno a Katoliko ket surotenna a sipupuso dagidiay Pito a Sakramento iti las-ud ti panagbiagna. Obligasion dayta.

Ania dagiti Pito a Sakramento?

Saankon a dakamaten no ania dagita, ta obligasionmo dayta a kas Katoliko nga ammuen ken annongen no ania dagita. Ket ti sakramento ti eukaristia ket maysa kadagitoy.

Kadakami a biang, obligasion pay a kablaawan iti “Happy Birthday” ni Jesus, ta selebrarantayo manen iti pannakaipasngayna. Saanen nga importante no adda man sagana wenno awan, no nabaknang taraon wenno nanumo laeng. Ti kaskenan ket ti panangilagip ti bertdey ni Jesus, a saan ket ti sagana a taraon.

Kas kenka, no agbertdeyka, naragsakka, saan? Adu iti kumablaaw kenka. Anianto la ketdin iti Mesias itoy a pannakaiyanakna? Saanen nga importante no adda saganam wenno awan, no nabaknang taraon wenno nanumo laeng. #