Editorial: Karit kadagiti Pilipino iti Independence Day | Tawid News Magazine - Weekly Ilocos News 📰

Karit kadagiti Pilipino iti Independence Day

TINAWEN a maselebraran ti Independence Day tapno maipalagip kadagiti umili a ti wayawaya a laklak-amenda ita ket saan a nalaka a nagun-od ta adu a biag ken dara dagiti imbuis dagiti bannuar ken maingel a Pilipino gapu iti panagayatda iti pagilian, ken nasged a tarigagayda nga agbiag a nawaya dagiti sumaruno a kaputotan.

Marambakan ti maika-121 a tawen ti panagwaywayas ti Pilipinas ita a Hunio 12, 2019 iti kolonia ti España a nangsakup iti pagilian iti las-ud ti 377 a tawen.

Mailagip manen idi inwagayway ni Heneral Emilio Aguinaldo ti bandera ti pagilian iti pagtaenganna sadiay Kawit, Cavite a tanda ti panagwaywayas ti Pilipinas iti tengngel dagiti Kastila. Kalaksidan ken ni Heneral Aguinaldo a napili nga umuna a Presidente ti Republika, adu a bannuar dagiti nangidaton ti biagda ta saanda a kinayat ti pasakup kadagiti ganggannaet. Maibilang nga umuna a bannuar a nakidangadang kadagiti ganggannaet ket ni Lapu-Lapu ken dagiti pasurotna a nakirupak kadagiti Kastila nga indauluan ni Ferdinand Magellan idi sangsangpetda iti pagilian idi 1521.

Uray saan a nakiranget, mabigbig ni Dr. Jose Rizal a nangriing kadagiti matmaturog a nasionalismo dagiti Pilipino babaen kadagiti nobela a sinuratna a gapu iti nakabitayanna sadiay Bagumbayan.

Ita a panangrambak ti Independence Day, kanito met a lagipen ti sakripisio dagiti amin a bannuar a nagalsa kontra kadagiti Kastila, ken dagiti tiempo a sinakup dagiti Amerikano ken Hapon ti Pilipinas, ken dagiti insurhensia ken panagturay ti diktadora a nakaidadanesan dagiti umili ken nakaibuisan dagiti adu a biag.

Nasken a lagipen dagiti naglabasen a panawen a dagiti nagkauna a Pilipino ket saanda a nagbuteng ken nagkitakit a nangipusta ken nangidaton ti biagda tapno makaruk-at ti Pilipinas iti pannakasakup ken pannakagundaway. Ita a panawen nga uray naikulpin dagiti panawen a panagsakup dagiti nabileg a nasion kadagiti nalupoy a pagilian. Ngem agpeggad manen ti Pilipinas iti panangsakup dagiti ganggannaet.

Kalpasan ti pannakawayawaya ti Pilipinas kadagiti Kastila, sinakup met dagiti Amerikano ti pagilian a nakapasamakan ti Filipino – American War a nakaibuisan iti adu a biag manipud Pebrero 4, 1899 agingga idi Hulio 2, 1902, ngem nagtultuloy ti rebelion nangruna sadiay ka-Musliman a paset ti Mindanao agingga idi 1913.

Idi panawen ti Mankomunidad wenno Commonwealth idi sakup ti United States of America ti Pilipinas, idi Disiembre 8, 1941, rinaut met dagiti Japanese Imperial Forces ti pagilian, sangapulo nga oras kalpasan ti panangbombada iti Pearl Harbor, Hawaii, a nakairamanan dagiti Pilipino iti World War II.

Manipud Abril 9, 1942 nga isusuko dagiti puersa ti Pilipino ken Amerikano kadagiti Hapon sadiay Bataan Peninsula a nanggubuay ti nakaam-ames a “Death March” ket nagturay dagiti Japanese Forces iti Pilipinas a nakaparparigatan dagiti adu a Pilipino agingga idi Setiembre 2, 1945 a pormal a simmukoda iti Allied Forces kalpasan ti pannakairegreg ti bomba atomika sadiay Hiroshima ken Nagasaki.

Inyetnag ti US ti Aldaw ti Wayawaya ti Pilipinas idi Hulio 4, 1946 a panagpatingga ti Commonwealth. Nabayag ken narikut ti ibabangon ti Pilipinas kalpasan ti Maikadua a Gubat Sangalubongan ta nakaro ri pannakaduprak ti Manila ken dadduma a nadur-as a lugar, ken nadaleb ti ekonomia a maysa a gapu a nakarubroban ti ideolohia a sosialismo ken komunismo a nangpataud ti nadara nga insurhensia. Nadara ti ranget ti nagbaetan ti tropa ti gobierno kadagiti rebelde a Huk wenno Hukbalahap (Hukbo ng Bayan Laban sa Hapon), sigud a grupo dagiti gerilia a limmaban kadagiti Hapon, ngem nagrebeldeda iti gobierno kalpasan ti gubat.

Idi napaksiat dagiti Huk, nabuangay ti baro nga armado a grupo dagiti komunista, ti Communist Party of the Philippines – New People’s Army a gandatda a paksiaten ti gobierno agingga ita. Nabukel met sadiay Mindanao ti Moro National Liberation Front, ti namunganayan ti Moro Islamic Liberation Front, a gagemda ti maaddaan iti agwaywayas nga estado.

Naglasat pay ti Pilipinas iti diktatora a rehimen kabayatan ti panagturay daydi Presidente Ferdinand Marcos a nangideklararan ti Martial Law iti intero a Pilipinas idi Setiembre 21, 1972 agingga idi Enero 17, 1981 sakbay ti umuna nga ibibisita ni Papa Juan Pablo II. Nagtultuloy ti diktadora agingga a napatakias ni Presidente Marcos idi Pebrero 25, 1986 kabayatan ti EDSA People Revolution.        

Kalpasan ti 121 a tawen idi umuna a mayetnag ti panagwaywayas ti pagilian manipud kadagiti Kastila, naglasat dagiti Pilipino kadagiti nasipnget a panawen ti pakasaritaan. Itan, sumangsango manen ti Pilipinas iti sabali a pangta iti panagsakup dagiti ganggannaet nga Insik nga agtultuloy ti panangkamkamda iti teritorio ti Pilipinas iti West Philippine Sea nga inyetnagen ti International Tribunal a sakup ti Pilipinas.

Iti laksid ti panagsakup ti China iti West Philippine Sea, agamak ni Presidente Rodrigo Duterte a mangtubngar kadakuada ta nabileg daytoy a pagilian, ken kaykayatna pay ti makipagayam kadakuada. Ngem gayyem kadi ti pangibilbilangan ti gobierno ti China kadagiti Pilipino?

Nakiranget idin dagiti Pilipino kadagiti nabileg a Kastila, Amerikano ken Hapon a nangsakup ken nangadipen a ganggannaet gapu iti panangipategda iti pagilianda.

Maulit pay ngata ti kinabannuar ken kinamaingel dagiti Pilipino a kimmontra kadagiti nangsakup a ganggannaet wenno agtultuloy lattan ti panagkurnoda gapu iti buteng?

Nabayagen a panawen nga agraranget ken agpipinnatay dagiti agpapada a Pilipino gapu iti nagsusupadi a pammati ken ideolohia. Saanda ngata a makapagkaykaysa ken makapagsisinnakit kontra kadagiti ganggannaet nga in-inut a mangsakup ti Pilipinas?

Nasionalismo, patriotismo ken kinamaingel ti ipalagip ti panangrambak ti Aldaw ti Wayawaya. Daytoy ti karit a nasken nga ibiag iti agdama a tiempo dagiti amin a Pilipino. (Eden Alviar)