Sarita: Kas pilid nga agtulid | Tawid News Magazine - Weekly Ilocos News 📰

Kas pilid nga agtulid

(Umuna a Gunggona, Gumil-Hawaii Short Story Contest 1982)

I

INLUKAT ni Ama Amin ti tawa. Naitangkarang iti matana ti nalidem a tangatang. Sinallukoban ti napuskol ken nangisit nga ulep ti kappasngay nga init.

Dakes sa ti panawen, naisipna.

Nagkarayam ti saligemgem iti bagina idi umaplaw ti puyupoy. Ginaw-atna ti pinadis iti saluket ket nangiras. Impug-awna ti napuskol nga asuk idinto a nagintek ti panagkitana iti pagkurtian a naiyapiring iti pagaramidan ti sinelas iti abay ti pagkurian. Rugaken ti nipa nga atepna. Masapul a matukolan ti balay ti pagkurtian, nakunana iti unegna. Idi la kalman nga inyuperna iti pagapogan dagiti kudil nga inangkatna iti pagpartian.

Impalladawna ti rungrong ket rimmuar iti siled. Linasatna ti kadaklan. Nakarikep pay laeng ti siled dagiti agama. Nabannogda siguro a nagbiahe. Kasangsangpet itay parbangon da Jun ken Benjie manipud iti siudad.

Naipasabat iti agongna ti nabanglo nga ayamuom ti pinapaitan nga inuraga ni baketna idi iwalinna ti kurtina ti kusina. Nagkiraos ti boksitna. Ita man laengen nga agluto ni baketna iti pinapaitan.

“Di pay bimmangon dagiti agama?” inamad ni Ina Mayyang.

“Ha’n pay,” insungbatna idinto a ginaw-atna ti ungot it sab-it. Linuktanna ti tayab a nakasaang iti dalikan ket timmako iti agal-alingasaw a kape. Nagbanerber ti subsobna iti yiigupna. Nayuged ti bara iti rusokna ket nabang-aran.

“Nagikkat kanon ni Jun iti pagpapaayanna nga opisina,” impalgak ni Ina Mayyang.

“’Pay kano?” indissona ti ungot iti lamisaan ket naperrengna ni baketna.

“Diak ammo, a,” kinuti ni Ina Mayyang ti abagana. “Dina met imbaga ti gapuna.”

“’Niat’ naknakan ‘diay anakmo, ‘ya?” nakudkodna ti ulona. “Nagdakkelan ti sueldona kas kauntan, giem.”

“Accountant, kunam, a,” di nagawidan ni Ina Mayyang ti immisem.

“A, wen, akauntan,” inyanamongna. “Ngem kas kunak, makasarak pay iti kasdiay kasayaat a puestona? Nagrigat ti agbirok iti panggedan kadagitoy nga aldaw.”

“’Mok man ‘diay anakmo. Ti nasayaat ket kasaritam.”

Naputed ti panagpatangda idi makangegda iti banurbor iti batog ti balay a sinaruno ti namitlo a busina.

“Ne, addan ti mangdagas kaniak,” timmakder ni Ina Mayyang. “Pakiruarmo man dagiti sinelas.”

Simrek iti sagumbi ket inkargana dagiti rineppet a sinelas iti langgusti. Binaklayna nga inyulog sana inkabil iti kargadera ti traysikel.

Aramidna dagiti sinelas nga ilaklako ni baketna iti bassit a tiendada iti uneg ti ili. Ngem saanen a kas idi ti kaadu ti aggatang iti sinelas a partuat ti ima. Pagyamanan ta kukuana ti lote a nagsaadan ti tienda ket saanda a parikut ti pagabang. Nasurok a sangagasut ket tallupulo metro kuadrado ti kalawa ti lote. Adda laeng iti abagatan ti terminal ti Times Transit. Uppat a bloke ti kaadayona manipud iti tiendaan.

Adu ti interesado a gumatang iti lotena. Napintas ngamin ti lokasionna. Ngem uray nangina ti tawarda, dina ilako ti lote. Mapneken iti sangkabassit a matgedanna nga agkurti ken agaramid iti sinelas. Dagita ti paglinglingayanna manipud nangasawa ti bugbugtong nga anakna.

“Umayka balonan?” inamadna ken ni baketna.

“Saan. Umayak mangaldaw ditoy balay. Mailiwak met  a makilanglang iti apok.”

“Ne, ikitkitam ti kargayo amangan no matinnag, Mente, wen?” inyunay-unayna iti barito idi aggunay ti traysikel.

“Wen, Tata,” insungbat ni Mente.

Nagbuelta idi mailabes ti traysikel iti kabalbalayan. Kinautna ti kakaisuna a tabakona iti bulsa ti pantalonna. Binabasana ti panusopan. Simrek iti kusina ket kinadkadanna ti dalikan. Simmipit iti beggang sana indeppel iti murdong ti tabako. Bimsog-impes ti pingpingna iti panagsusopna. Immapuy ti murdong ti tabako. Nagruar ti napuskol nga asuk iti ngiwatna.

Ginaburanna ti beggang tapno mataginayon ti pudot ti sisasaang a kape. Naglayon iti bangsal.

Adu manen ti naregreg a naluom a bulong ti mangga. Dinagasna ti kaykay a naipasanggir iti taleb ket inurnongna dagiti bulong iti sirok ti kayo.

Nagparintuod ket insaluksokna ti sangkapirgis a papel iti ummong dagiti bulong. Insunelna ti tabakona sana pinuyotpuyotan. In-inut a pimmuskol ti asuk agingga iti dimmarang dagiti bulong.

Linintegna ti panagtakderna ket binuybuyana ti agsalsala nga asuk: agbukel-mawara, luminteg-agiwel-iwel, agkaradap-bumangon. Pagammuan, simmiplag ti angin ket inkay-abna dagiti asuk sana indaknir kadagiti agur-uray a sabong ti mangga.

Rimmaniag ti matana idi masay-opna ti ayamuom dagiti sabong ti mangga. Agbungan ti mangga! Intalukatik ti isipna. Immapon ti naisangsangayan a rikna iti barukongna.

Ket natiliwna ti kinapudno: maregreg dagiti naluom a bulong tapno rumusing dagiti uggot a taudan dagiti sabong. Marsaak dagiti sabong tapno agbalin a bunga a tumaudan dagiti bukel a maitukit iti sabali a disso iti sabali a panawen.

Ngem limmidem ti rupana idi umagibas iti panunotna ti inlatak ni baketna. Apay a nagikkat ni Jun iti opisinana? Ania ti gapuna?

Kinutina ti abagana. Addan kabukbukodan a panunot ni Jun. Aniaman ti gapuna, kapkapnekanna a nabayag a tinimbang ti anakna ti pagdaksan wenno pagsayaatanna sakbay a nagikkat iti pagtrabahuanna.

Napataliaw iti likudan idi makangeg iti nasinggit a timek a dinanggayan ti napigsa a garakgak. Kibkibinen ni Jun ni Benjie nga agturong iti yanna.

“Agmanoka ken ni Lolom, Benjie,” kinuna ni Jun.

“Agmanoak, Lolo,” innala ni Benjie ti dakulapna sana indennes iti mugingna.

“Kaasiannaka koma ti Dios, Apok,” kinunana.

“Dita ti pakalutuan dagiti lalat a maaramid a sinelas ken sapatos, Benjie,” kinuna ni Jun ket intudona ti pagkurtian.

“Inta man kitaen ti unegna, Daddy,” inyawis ni Benjie.

Marayray-awan a simmurot kadagiti agama. Kasla makitkitana ti kinaubingna iti kinatao ni Benjie. A, ti lubong ti kinaubing, ti lubong a pagay-ayuyangan ni ragsak ken kinainosente!

“Apay a nagbangsit ti pagkurtian, Daddy?” inapput ni Benjie ti agongna.

“Mayuper ngamin ti kudil agingga iti mabungsot,” inlawlawag ni Jun.

“Nagtitinnawidan daytoy a pagkurtian, Apok,” kinunana. “Tawidento ni Amam. Ipatawidnanto met kenka inton kabaelamon ti sumaranget iti biag.”

“Diak kayat! Nagbangsit!”

“Ti pagkurtian ti namagbalin ken ni Amam, Apok. Dina koma nagteng ti agdama a kasasaadna no awan daytoy a kabadangak a nangisakad iti panagadalna.”

“Agsublitayon ‘diay balay, Daddy,” ginuyod ni Benjie ti gayadan ti bado ni amana. “Makaduldul-oak!”

Nasarangsang ti katawa ni Jun. “Kaska la di lalaki!” kinunana.

Nagtaray ni Benjie nga immadayo. Nagkatawa manen ni Jun.

Naglumen ti isemna idi kellaat a sumiplot iti isipna ti naun-uneg a kaipapanan ti kalkalpas a napasamak. Kaska la di lalaki! Kasta met ti insawang ‘di amana idi damona ti maitapog iti pagkurtian.

“Isardengmo pay ti ar-aramidem ta mangantayon, Amang,” kinuna ni Jun.

“Wen, sumarsarunoakon,” insungbatna. Ngem uray idi agbugbuggon iti bito iti likudan ti pagkurtian, saan a pinanawan ti natakuatanna. Dina nagawidan ti yaapon ti ganggannaet a rikna iti barukongna.

Nakaidasaren ni Jun ket isu laengen ti iyur-urayda. Nagtugaw iti kabesera.

“Agkararagtayo pay,” kinunana. Nagdumog ket nagyaman iti Namarsua iti parabur a sagrapenda.

“Agkutsaraka, Amang?” sinaludsod ni Jun kalpasan ti panaglualona.

“Agkammetak,” insungbatna.  Appigod ngamin nga agkutsara. Ken maysa, kasla nanannanam ti ipaunegna no agkammet.

Kinargaanna ti pingganna iti innapuy. Nangisubo iti sangatekker sana binulonan iti napudot a digo.

“Naisalpika ni Inam a nagikkatkan iti trabahom,” tinaliawna ni Jun. “Apayen?”

“Naumaakon nga agopisina, Amang,” insungbat ni Jun. “Kayarigak ti nakuerdasan a marukrukod ti tignayna. Kayatko a kabukbukodak ti garaw ken kanitok.”

“Ania ngarud ti panggepmo ita?” inamadna. Kinargaanna ti pingganna iti pinapaitan.

“Agnegosioak, Amang,” kinuna ni Jun idinto a linabayanna ti pinggan ni Benjie. “Mangipatakderak iti pagtagilakuak iti sinelas ken sapatos.”

“Nasayaat dayta a napanunotmo.’Suna laeng ta dakkel ti masapul a puonan.”

“Adda metten urnongmi ken ni Presentacion, Amang,” kinuna ni Jun. “Panagkunak, umdasen a pangrugianmi.”

“Nakakitakan iti pagsaadan ti pagtagilakuam?”

“Saan a parikut dayta, Amang,” nakaranraniag ti mata ni Jun a nangtaliaw kenkuana. “Nalipatam kadin ti dagatayo iti uneg ti ili? Napintas a pagsaadan ti ipatakderko a pagtagilakuan, saan kadi?”

Saanna a naituloy nga isubo ti innapuy. Naperrengna ti anakna.

“D-dayta gayam ti gagaram,” pinilitna a pasimbengen ti timekna.

“Wen, Amang,” insungbat ni Jun. “Total, agpaayto met la kaniak dayta a lote, saan kadi?”

Saan a nagtimek. Kellaat a napukawna ti gaganasanna a mangan. Adda nayurit a liday iti barukongna idi taldiapanna ni Jun.

“Nalpasen ti plano ti pagtagilakuan, Amang,” intuloy ni Jun. “Ti la pammalubosmon ti kurangna.”

Nabantot ti barukongna a timmakder. Nairut ti panangpetpetna iti paladpad ti tawa. Imbakalna ti panagkitana iti pagkurtian.

“Ti pagkurtian…” nakunana iti nakapsut a timek.

“Ammok ti kinapateg kenka ti pagkurtian, Amang. Ngem lakaykan. Rumbeng nga aginanakan. Idiamon ti agkurti.”

Tinaliawna ti anakna. Inem-emanna ti rikna nga agpilit a rumkuas iti barukongna. Kasano a maipalawagna? A, dinto met la maawatan ni Jun!

“Dika kad’ maragsakan, Amang?” inasitgan ni Jun. “Dikanton agrigat nga agkurti. Saanto metten a maturtoran ni Inang nga aglako iti sinelas.”

Immanges iti nauneg. Tinaldiapanna manen ti pagkurtian. Immirut ti panangpetpetna iti paladpad ti tawa.

II

IMPARABAWNA ti pagsaingan iti bassit a lamisaan a nayampir iti papag. Linuktanna ti lakasa ket inruarna ti Biblia. Inukradna iti Eklesiastes 3. Binasana dagiti binatog.

Tunggal banag, adda naituding a panawenna ken panawen a maipaay iti tunggal panggep iti sirok ti langit. :

Adda panawen ti pannakayanak, ken panawen ti ipupusay; panawen ti panagmula, ken panawen a panangparut kadagiti naimula;

Adda panawen ti panagpapatay, ken panawen ti panagagas; panawen ti panagrakrak, ken panawen ti panagputar;

Adda panawen ti panagsangit, ken panawen ti panagkatawa; panawen ti panagladingit, ken panawen ti panagsala…

Kellaat a napakiet idi manabsiit ti nagtagisanga a kimat sa simmaruno ti makatitileng a dulluog. Napahesusmariahosep ni baketna.

Nanakraad ti diding a sinaplitan ti sanga. Kasla naibuang a lunod ti langit. Nagkuridemdem ti apuy ti pagsaingan a siniplagan ti angin. Ngem saan a naiddep ti apuy. Madamdama, limmawag manen ti siled.

“Maturogta ketdin ket, ne, agbagion, lakay!” nakuna ni baketna.

“Umun-unakan,” insungbatna.

“Iddepemto ngarud ti pagsilawan no agiddaka.”

“Wen.”

Nayurit manen ti nagtagisanga a kimat. Gimluong ti gurruod. Nagsagawisiw ti angin a nangdupir iti taleb.

Nagsennaay a nangidisso iti Biblia. Kasla dulluog a nagallungogan iti isipna ti kinuna ni Jun: Lakaykan, Amang. Aginanaka metten. Idiamon ti agkurti…

Idiannan ti agkurti? Kasla dinawat metten ni Jun ti kagudua ti biagna!

Ti panagkurti ken panagaramid iti sinelas ti dinakkelanna a pagsapulan. Iti purokda a Capangpangan, awan makaartap ti kalagda ken kaamnut dagit kurtienna a lalat. Natutor ken natimbeng ti pannakaluto dagiti lalat. No palausen ti agsarita, makirinnunot iti dapan dagiti sinelas a pakaaramatan dagiti lalat a kurtienna.

Pagdidinnamagan idi dagiti sinelas nga aramidna. Napintas dagiti disenioda. Danonen pay dagiti negosiante nga angkaten dagiti sinelasna. Dandani dina magebgeban dagiti order dagiti sukina.

Nagrittuok dagiti tumengna idi tumakder tapno isublina ti Biblia. Dinagasna ti rungrongna iti saluket. Nanindi iti apuy ti pagsaingan. Nagadiwara ti ingel ti tabako iti siled.

Nakitemna ti sangina idi umagibas iti panunotna ti agdama a kasasaad ti pamastrekanda. Marmarpuogen ti panagkurti iti purokda. Manipud idi mapartuat dagiti goma a sinelas, kimmisang dagiti aggatang iti produktoda. Naglayas dagiti agtutubo ket nagbirokda iti nataltalged a pagsapulan. Iti ipupusay dagiti kabaddungalanna, in-inut a nabaybay-an dagiti pagkurtian. Is-isu laengen ti nabati nga agkurkurti.

Ket ita, pagsarsardengen metten ni Jun nga agkurti…

Insunelna ti tabakona iti paladpad. Pinug-awanna ti pagsilawan sa nagidda iti abay ni baketna.

Naatap ti ridep. Minulenglenganna ti atep a silsilnagan ti gilap ti kimat. Kasla iti lansadna ti pagdissuoran dagiti dulluog. Napasut ti nauneg a sennaay manipud iti barukongna.

“Kukueem pay laeng ‘ya?” nagballikid ni baketna. “Maturogkan.”

“Ti pagkurtian,” insungbatna. “Amangan no marpuog.”

“Di met ngata maan-ano,” kinuna ni baketna.

Simmiplag manen ti agal-allikubeng nga angin. Nanabsiit ti kimat. Limteng ti makatitileng a gurruod. Napahesusmariahosep manen ni baketna.

Nakitemna ti sangina. Ti pagkurtian… Ti pagkurtian…

III

INAKKALNA ti akkub ti pagapogan ket inyaonna dagiti kudil sana imbaskag iti lamisaan. Nagatibuor ti bungsot ngem dina intaltalek. Nairuamen ti agongna a makalang-ab iti nabangsit.

Rinugianna a kuskosan dagiti kudil. Ngumarasngas dagiti buok a pagdalanan ti imuko. Panday ti kumpadrena a taga-Santa ti imuko. Napintas ti pannakatennebna. Mailagid la maminsan iti pangasaan, natademen.

Limmidem ti rupana idi sumiplot iti panunotna daydi damo a pannakaipakona iti pagkurtian. Nagkuy-os idi dagiti lalaemna iti makarurusok nga angot. Nakarkaro ti napasamak ni Jun idi itapogna met iti pagkurtian. Uray la nagbakuar daytoy.

A, kasla idi la kalman ti napalabas! naitanamitimna ket simmangbay ti saem iti barukongna. Immirut ti aangsanna idi agrisud iti isipna ti napait a kinapudno: kas iti tugot iti kadaratan a punasen dagiti dalluyon ti panawen, mapukawto metten ti panagkurti iti purokda ket dagitinto laengen naimnas a lagip ti mabati nga ared-ed iti nasudi a pakasaritaanna!

Binaliktadna ti kudil ket impakanna ti raspar. Agkaraipullasit dagiti lasag, taba ken kulapot nga iwalinna. Umanangsab idi sumardeng. Nadaripespes ti kamisetana iti ling-et.

Ginaw-atna ti rigis a naisab-it iti adigi ket pinunasanna ti nalinab nga imana. Innalana ti tabakona iti saluket ket nagpayubyob. Nabayag a minulenglenganna ti pagapogan. Kayatna nga iwalin dagiti agdadarison a lagip ngem kasano a maiwaksina ida ket nagbalindan a paset ti biagna?

Timmakder ket dinagasna ti timba iti suli. Simmakdo iti bito sana binalnawan dagiti kudil. Kalpasanna, kinargaanna iti danum ti dakkel a bakka. Kinupinna dagiti kudil sana sinaggaysa nga inyapin dagiti nataltal nga ukis ti kamantiris. Impisokna dagiti kudil iti bakka. Mabaliktad ken mabaliwan a maapinan iti ukis ti kamantiris dagiti kudil tunggal maikadua nga aldaw tapno nainap ti pannakalutoda. Iyaonnanto dagiti kudil kalpasan ti dua a lawas a pannakaiyuperda.

Kalkalubanna ti bakka idi mangegna ti nasinggit a timek ni Benjie nga agkunkuna: “Addan ni Daddy! Addan ni Daddy!” Nagtaray ni Benjie a simmabat iti amana sa nagpasallabay. Nagdanggay dagiti katawada nga agama.

“Narakraken ti tienda, Amang,” nakaragragsak ti timek ni Jun a nagipadamag. “Inton bigat, rugiandan a patakderen ti pagtagilakuan.”

“Nagbangsit ni Lolo!” nagmusiig ni Benjie.

Nagkatawa ni Jun. “Saanton a nabangsit ni Lolom,” kinunana. “Agsardengen nga agkurti.”

“Agpayso, Lolo?”

“W-wen, Apok,” nagbanarbar ti timekna. “Maudi daytoyen a panagkurtik…”

Nagkatawa manen ni Jun. Nagkibinda ken Benjie a nanglasat iti paraangan.

Insursurotna ti panagkitana iti likudan dagiti agama. Adda nakulding iti kaungganna. Kasla naulit a pabuya ti naimatanganna. Kasta met idi ti kinadekketda ken ni Jun!
IV

MALEMEN, nakunana iti unegna. Lumabanagen dagiti ulep a naidarnap iti aglawlaw ti agpakadan nga init. Nalamiisen ti pul-oy a mangap-apros iti rupana.

Rinugianna nga akasen dagiti naibaskag a lalat. Kinupinna sana imbitin iti uneg ti pagkurtian. Nalakonan dagiti lalat. Dagasento ti gimmatang inton bigat.

Inwarasna ti panagkitana iti uneg ti pagkurtian. Inaprosanna ti ngarab ti pagapogan ken ti dakkel a bakka. Nagsennaay. Saandanton a maaramat!

Rimmuar iti pagkurtian. Nagtugaw iti papag ket binuyana ti panangkamat ni Benjie iti impatulidna a goma a pilid.

“Umulikan, Apok, ket dandanin sumipnget,” inyayabna.

Nagtaray ni Benjie nga umasideg iti nagtugawanna. Nagpasaklot kenkuana.

“Mabayag kadi da Daddy ken Mommy ‘diay ili, Lolo?” dinamag ni Benjie.

“Wen, Apok. Dimo kad’ ammo nga ita ti pannakabendision ti pagtagilakuan?”

“Apay a dika napan, Lolo?”

“Saanen, Apok,” kinusona ti buok ni Benjie.

Imbakalna ti panagkitana iti lumlumnek nga init. Immaweng manen iti panunotna dagiti balikas ni Jun idi agrubrubbuatda nga agasawa nga agpaili: Maawatak ti kaririknam, Amang. Napateg kenka ti pagkurtian. Babaen ti pagkurtian, naisaganam ti naraniag a masakbayak. Ngem bay-annak koma a mangisagana ti masakbayan ni Benjie babaen ti kabukbukodak a wagas.

Immanges iti nauneg. Wen, nalpasen ti pagrebbenganna ken ni Jun. Makaammo metten ni Jun a mangibaklay ti pagrebbenganna ken ni Benjie!

Timmakder ket napnuan dungngo a nangkibin ken ni Benjie tapno umulidan. Inrikepna ti tawa a sumango iti laud. Iti ruar, mangrugin nga agkaradap ti sipnget.#