Footer

Kasapulan nga Ammom ti Agkompiuter

Kolum : Sinursuran

Ni Jobert M. Pacnis

(Tuloyna)

 

ITI maysa a taripnong dagiti mannursuro ken nagannak dagiti ubbing iti Aparri West National High School iti Bulala Norte, Aparri, Cagayan, naibinsabinsa/nawarwar dagiti banag tapno masalakniban dagiti annak iti kinadakes aglalo la unayen kadaytoy nasaknap a bullying (a dimmanon payen iti internet— cyber bullying a kunada). Maysa daytoyen a linteg a mangsalaknib kadagiti ubbing iti pannaka-bully-da iti internet.

Addang daytoy ti pagadalan tapno matulonganna dagiti annak ken nagannak tapno agbalin dagiti immun-una a produktibo nga umili ti pagilian. Ken tapno maammuan dagiti maseknan dagiti karbenganda no agbalinda a biktima.

Nagbalin metten a ballaag daytoy kadagiti ubbing a mangbul-bully iti internet. Iti pannakaammoda iti kinaaddan ti linteg a mangdusa kadakuada nga ag-bully, sumken/simken la ketdi ti panagaripapa iti barukong/isipda no patuloyenda pay ti pangpanggependa.

Segun ken ni Sir Johmar R. Alvarez, mannursuro iti AWNHS, masapul a managpaliiw dagiti nagannak.  Kitaenda/amirisenda dagiti garaw, panagbaliw iti aw-awid dagiti annakda aglalo ita ta addan bukodda a selpon, wenno laptop pay ketdi.

Babaen kadagitoy a ramit, makaruaren iti ania man a paset ti lubong ti maseknan. Ket ditoy a makasarak iti nadumaduma a kita ti lubong. Lubong nga inton agtanoy, isu gayamen ti nakairaremanna.

Agkaraiwara dagiti porno site iti internet. Dagitoy ti laklakaen a serken dagiti agtutubo wenno ubbing no addaan kadagiti naagapad a ramit. Iti pannakailuodda ditoy, sigurado a maapektaran ti kababalinda. A no ager-errado, isunto ti mangikarangukong kadakuada.

Itoy a banag, napateg nga adda koma filter wenno sagatan ti signal iti impakabit nga internet iti balay. Iti kasta, saan a mastrek ti/dagiti annak dagiti saan a maiparbeng para kadakuada.

Iti met biang ti selpon, ipanunotan koma dagiti nagannak no kasano a di mayasideg dagiti annakda kadagiti makadakes a “lubong” a mabalin a masagangda. Siguraduen a no di man mapawilan dagiti annak nga agusar kadagiti selpon, ipaayan ida iti umanay a panawen tapno mabagbagaan ida. Iparikna kadakuada iti inaldaw-aldaw a napategda kas kameng ti pamilia ken pagilian.

Iti pannakaimula iti panunotda dayta nga ayat, agbalin daytoy a natibker a pundasion a mangyadayo kadakuada kadagiti sulisog ken pakadadaelan.

Kas nagannak, ammuen met dagiti lengguahe iti internet, kuna pay ni Alvarez. Pagarigan, ti OTW wenno on the way;  NASL (name, age, sex, location); POS (parent over shoulder); SEB (sex eyeball) ken dadduma pay.

Maus-usar dagitoy a lengguahe iti internet tapno mayababa ti patangan ken tapno mailemmeng dagiti mensahe a kayat nga ibaga. Isu nga uray panawan dagiti ubbing ti monitor ti kompiuterda, saan a maammuan dagiti inosente a nagannak kadakuada dagiti mapagsasaritaan. Isu a napateg la unay ti pannakaammo koma met dagiti nagannak dagitoy a lengguahe tapno di ida malibasan dagiti annakda. Ta no nabasada/mabasada dayta SEB, ammodan ti aramidenda. Di kad’ makaaramidda iti tumutop nga addang?

Nakadadanag, wen, daytoy sukisok. Mapan nga 6 iti 10 nga ubbing ti nakabuyan iti pornograpia iti internet, 4 iti 10 met ti nakabuya iti child pornography.

Itoy a takuat, mayannatup la unay ti panagkuti dagiti maseknan. Yadayo dagiti agtutubo ken ubbing kadagitoy a pakadaksanda. Aglalo ket dakkelen a negosio daytoy pornograpia a mangbikbiktima kadagiti inosente. Di mailibak daytoy ta itay laeng nabiit, natiliw dagiti agop-operar iti call center a sabali gayam ti ipapaayda kadagiti klienteda. Pornograpia!

Maigunamgunam koma ngarud kadagiti annak a ganggannaet dagiti maam-ammoda iti internet. Dida am-ammo unay dagitoy ket masapul ti panagannnadda. Pagbalinenda koma laeng a pribado ti profile-da iti internet tapno saan a mausar dagitoy iti kinadakes.

Wen, agtaytayyeken ti lubong iti babaen ti internet. Masapul ti naiget a panagbantay kadagiti ipatpateg iti biag tapno dida agbalin a biktima.#