KASAPULAN TI NATIONAL FIRECRACKERS BAN

Salaysay ni Eden A. Alviar

NAGBALINEN a paset ti kultura ken tradision dagiti adu a Pilipino ti panagpal-palibang kadagiti napigsa a paputok no Panawen ti Paskua ken panagsina ti tawen ken dadduma pay a panagrambak.

Kalaksidan iti peggad ken pangta iti biag ken salun-at dagiti tattao iti panagpal-palibang kadagiti firecrackers wenno paltog ket dakkel ti dakes nga epektona iti nakaparsuaan ta sabidongan-na ti angin ken parasayenna ti greenhouse gas a manglap-ped ti makadangran a darang ti init. Dakkel met a gatad dagiti mabusbos iti panaga-ramat kadagiti nagduduma a paputok ken fireworks.

Tinawen a nainget ti kampania ti Department of Health, Philippine National Police ken Bureau of Fire Protection maikontra iti irresponsible a panagaramat kadagiti paputok ken indiscriminate firing kadagiti paltog ta adun dagiti natay, nasugatan ken napuoran kadagiti pagtaenganda gapu kadagiti aksidente a napas-pasamak. Ngem nasukir latta dagiti adu nga umili ta tinawen met latta a no kastoy nga umasidegen ti Paskua ken isasangbay ti Baro a Tawen ket adu latta ti agpappaputok.

Iti agdama a tawen, addan bimtak ken nauram a dua pagtagikuan ken bodega ti paputok sadiay Bulacan a sentro ti firecrackers industry. Adda metten dagiti nairaman a natay kadagitoy a trahedia. Ngem iti laksid dagitoy dua nga aksidente ket adu pay laeng dagiti mayat ti pannakaitultuloy daytoy a nabayagen a klase ti pagsapulan.

Addan singasing ti DOH a pannakaipakat koman ti linteg wenno pagannurotan a mangipawil ken mangdusa kadagiti agpalpalibang kadagiti nagduduma a paputok wenno paltog, Adun dagiti agtarigagay a maipakat koma iti intero a pagilian ti firecrackers ban a nabayagen a maiwaywayat sadiay Davao City a naiyusuat pay idi mayor pay laeng ni Presidente Rodrigo Duterte.

Adda metten dagiti dadduma pay a siudad a mangipakpakat iti kastoy nga ordinansa wenno pagannurotan. Nasayaat daytoy tapno maliklikan ti awan-mamaayna a pannakaibuis ti biag ken dagiti aksidente. Kadagitoy a lugar, no panawen ti panagpasina iti tawen ket adda dagiti community fire-works displays a sangsang-kamaysa a pagbuyaan dagiti amin a mayat babaen kadagiti propesional nga operators.

Anamongan ni Presidente Duterte ti pannakaipakat ti National Firecrackers Ban, ngem saan pay laeng nga ita a tawen gapu ta nakapagpuo-nanen dagiti komersiante iti daytoy nga industria. Mang-namnama dagiti umili nga inton 2017 ket maipakatton daytoy a pagannurotan tapno mapasar-dengen dagiti aksidente gapu ti kinnairresponsible dagiti agpappaputok kadagiti fire-crackers ken paltog.

Ita a tawen, iti laksid ti kampania ti gobierno kontra ti panagpaputok kadagiti nag-duduma a napigsa a palibang ken paltog ket adu latta dagiti nasukir nga aglablabsing. Manamnama nga addanto latta manen dagiti madangran wenno matay agingga iti Baro a Tawen gapu ti kinatangken ti ulo dagiti dadduma a Pilipino.

Ania la ket ngamin ti guyugoy dagiti paputok no kastoy a panawen ta adu latta dagiti agar-aramat kadagiti nagduduma a wagas ti paputok. Iti laksid a kaaduan kadagiti Pilipino ket Kristiano, adu pay laeng dagiti mamati nga iti panagpalibang ket bugawenna ti kinamalas ken dagiti dakes nga espiritu. Ngem nagadu met dagiti naariwawa a wagas a mabalin nga isayangkat tapno awan dagiti madangran.

Dagiti pyrotechnics wenno pulbora a paputok ket naimbento sadiay China idi maika-12 a Siglo a pangbugaw kadagiti dakes nga espiritu. Mapapati a ti nakaimbento ket aksidentena a napaglaok dagiti tallo a kadawyan a ramen: potassium nitrate, sulfur ken charcoal ket nasindianna, ket gimmil-ayab ti namaris nga apuy. Napaliiwna pay no dagiti napaglaok a ramen ket maipit iti kawayan ket agparnuay iti napigsa a putok.

Manipud China, naisak-nap dagiti paputok kadagiti Laud a pagilian. Mapapati a ni Marco Polo ti nangibiahe kadagiti nagkauna a paputok manipud China idi panawen ti galleon trade kabayatan ti ipapanna iti dayta a pagilian.

Idi un-unana, ti panna-kaaramid dagiti paputok ket para liwliwa laeng. Ngem iti panaglabas ti panawen, nausaren daytoy a pagbugaw kadagiti dakes nga espiritu, ken pangparagsak kadagiti kasar, panangabak kadagiti gubat ken salisal, ken kadagiti narelihiosuan a pasken. Idi kuan, nausaren dagitoy kadagiti pelikula kadagiti parang nga agkasapulan ti panagpabettak.

Ditoy Pilipinas, nagramut ti industria ti paputok sadiay Bulacan. Nasursuro ni Valentin Sta. Ana ti agaramid kadagiti paputok iti padi a kura paroko ti ili a Santa Maria idi 1867 a panagturay dagiti Kastila. Ti padi ket nagusar kadagiti kuitis ken stick rockets a pangriing kadagiti pumarokia no panawen ti Misa de Gallo. Idi, dagiti laeng beterano ti mapalubosan nga agaramid ken agaramat kadagiti papu-tok. Insuro ti padi ni Santa Ana nga agaramid kadagiti paputok.

Insuro ken impatawid met ni Valentin Sta. Ana kadagiti annakna a da Valerio ken Fernado ti talentona nga agaramid kadagiti paputok. Idi 1938, dagiti agkabsat a Valerio ken Fernando ket linukatanda ti Santa Ana Fireworks Factory sadiay Balasing, Santa Maria, Bulacan. Idi 1941, immakarda sadiay Pulong Buhangin. Kalpasan ti Maik-adua a Gubat iti Lubong, nagsina ti kompania dagiti agkabsat ta ni Fernando ket nangbangon iti bukodna a negosio ti Victory Fireworks nga agtultuloy pay laeng nga agar-aramid kadagiti fire-works agingga ita. Ni Fernando Sta. Ana ket mabig-big a maysa kadagiti Father of Modern Fireworks and Pyro-technics iti Pilipinas.

Maibilang kadagiti paktoria a kukua dagiti Sta. Ana ket ti Universal Fireworks. Dagiti trabahadorda ket nasursuroda met ti teknolohia ti agaramid kadagiti paputok ket nangi-patakderda met kadagiti bukodda a pabrika agingga a nagsaknapen daytoy a negosio sadiay Santa Maria, Bocaue, Baliuag, Norzagaray ken Angat. Iti panaglabas ti panawen, nagwaras daytoy nga industria kadagiti nag-duduma lugar iti Pilipinas.

Idi 1966, narugian ti panang-regulate ti gobierno iti panagaramid kadagiti paputok gapu iti trahedia a napasamak sadiay Meycauayan, Bulacan a nakatayan dagiti 26 a tattao. Idi 1972 nga indeklarar ni Presidente Ferdinand Marcos ti Martial Law ket naipawil ti panagaramid kadagiti papu-tok, ngem adda latta dagiti nalimed a nagaramid kadagiti paputok. Idi 1986 kalpasan ti pannakapadisi ni Marcos iti turay ket simmaranta manen ti panagaramid ken panaglako kadagiti paputok.

Gapu ti kinapinget dagiti Pilipino nga agaramat kada-giti paputok kadagiti piesta ken panagrambak, naipasa idi 1992 ti Republic Act 7183 – An act regulating the sale, distribution and use of firecrackers and pyrotechnic devices – wenno Firecrackers Law.

Mabigbig ti Bulacan a kangrunaan nga agparpartuat kadagiti pyrotechnics iti Pilipinas. Mapattapatta a saan a nababbaba ngem 500 dagiti agar-aramid kadagiti pyro-technic products, ken dagitoy ket addada sadiay Bocaue, Santa Maria, Baliuag, ken dadduma pay a kapara-nget nga ili ti probinsia. Adu metten kadakuada dagiti nakisalipen iti prestihioso a Macau International Fire-works Display Competition.

Kadagiti naglabas a tawen, agtultuloy ti yaadu dagiti agar-aramid ken aglaklako kadagiti pyro-technics sadiay Bulacan gapu iti dakkel a ganansia. Ngem iti masungad a tawen, mabalin nga in-inutton ti panagsuek daytoy nga eko-nomia no addanton maipasa a linteg para ti National Firecrackers Ban. Agsagaban-to man daytoy nga industria, ngem natalged ken mayada-yonton kadagiti aksidente dagiti tattao no kastoy a Panawen ti Paskua ken pa-sangbayen ti Baro a Tawen.#