Katimbaw, makasabidong ngem potensial nga alternatibo a pagtaudan ti lana

Ti kuriosidad ti talugading nga ikut ti asinoman a sumrek iti kabarbaro a banag ken kapanunotan. Dayta a kuriosidad ti mangiduron iti asinoman a mangtakuat,  mangusig, manganag, mangimutektek, wenno mangpaneknek iti kaimudingan ti maysa a banag wenno kapanunotan ken iyaplay para iti sapasap wenno kabukbukodan a panggep. Ti kuriosidad ket saan laeng a para kadagiti agsuksukisok ken agek-eksperimento no di seknan ti amin – saan laeng a dagiti nataengan no di uray pay dagiti ubbing. Ti kuriosidad ti mangguyugoy kadagiti kabarbaro a banag.

Nupay saan a pakairanudan amin a kuriosidad, ketdi adda latta ibungada a pannakaammo wenno idea kadayta kabarbaro a natakuatan. Agsipud ta  napaneknekan – napasamaken ti trial and error wenno panageksperimento, agwaras ken agraira a kas pakaammo dayta kabarbaro nga idea wenno kapanunotan. Kas iti napasamak kadakami…

Pinnartakan wenno dinnarasan a panagpalabutab ti tinukkol nga uggot ti katimbaw ti masansan nga ay-ayam itoy a mula. Mangpunggos iti naganus a sanga, tiritiren sa guyoden, ket mauksoten ‘tay kayona – agbatin tay kudil. Manglip-ak iti bulong, tay atiddog ti ungkayna sa isulbong iti kudil a nakauksotan ti kayo, isudsod ket pagammuan, agkatayton wenno aglabutab a kasla sabon. Dinnarasan ti mangparuar iti labutab ken innaduan ti maabak, agbayad a, siempre! Agbayad iti kuarta – kuarta manipud iti inkam pinidut a kaha ti sigarilio.

Adda panawen nga aggango dagiti kakasla tangan saka a bunga dagitoy. Ket daydi nga aldaw a pannagnami, adda nakitami a nakanganga a nagango a bunga. Pinurosko. Linuktak no ania ti linaon ti nagango a bunga. Kimmittabak, inderetsokon a rinamanan. Neay, ta agparehasda met iti raman iti mani! Inulitko a tinimtiman, raman mani a talaga. Nagitgita ken naramraman pay ngem mani. Ania pay, kabukab dayta iti namay-anmi nga agawid. Kaduak idi da Edwin ken Litong. Pinunnomi pay ketdi dagiti bulsami ta kunami, imbag la a saramsamen no agbisin datao.

Agarup tallopulo a minutos ti napalabas wenno awan pay ket ngata kalpasan ti panangaldaw, nangrugi nga agsikal ti tianmi. Taray iti kasilias. Apay itan nga agsuyot met dataon? Maulawak ken agsarwaak payen. Dagusdak a pinainum iti paregoric nga agas ti sakit a sumarwa-agibleng  idi 1970s. Saan a sumardeng ti panagalburoto ti tian. Naibus payen ti siortpanmi ta di met magawidan a mapur-isan. Ti kakaisuna a taltallo a brief nakabalaybaydan. Isu nga iti kabigatanna, nakapandilingakon tapno diay la mangingaton ti obrak no agdikar manen ti nagmalmalem ken nagpatpatnag a panagalburoto ti tianko. Impapanko lattan a dayta la ketdi bunga ti sinalbag a katimbaw ti gapuna a nagsuyot datao.

Kumusta ngatan da Litong ken Edwin? Adu met  ti kinnanda a kas kaniak. Pay man ta innak man ida kitaen. Nagpalaudak a nangkamang iti bit-ang a tumadog iti kalsada probinsial. Nasabatko ida iti bit-ang nga agturong iti balaymi. Nakapandilingda met! Kas kaniak, nagsuyot, nagulaw ken nagsarwada met. Kas kaniak, imminumda met iti paregoric.

Ta apay ngamin a makasabidong ti bunga ti katimbaw? Adda ikut daytoy a nagduduma a kita ti toxic wenno samal a makadadael iti salun-at, a kas iti lectin, saponin, carcinogenic phorbol, trypsin inhibitor ken toxalbumin. Nangato unay a klase ti toxic dayta naudi a nainagan, ken kangrunaan nga agtaud daytoy iti nagango a bungana.

Daytoy a mula ti napaliiwmi pay a kabuteng ti uleg. No maangot ti uleg ti tutotna, idumudomnan ti ulona a kasna la ilemmeng wenno ikanawa a maisagid. Dayta ngata ti rason no apay nga adda idi katimbaw iti arubayan wenno inaladanmi?

Adu a klase ken tipo daytoy a mula, nagduduma pay ti maris ken uha dagiti kayo ken bulongda. Adu ngarud ti naganda, segun ti ti klaseda. Ngem no suroten ti sientipiko a nagan, segun iti order daytoy, maawagan iti jathropa. Kadagiti Ilokano, pasaray awaganda iti tawwa-tawwa. Iti sabali a lugar, tuba-tuba, galumbang, tubang-bakod, ken dadduma pay. Kuna dagiti dadduma a babbaket ken lallakay, nabirtud daytoy a para ilut ngem nabileg met a sabidong no maipauneg.

Gapu iti napasamak iti napalabas a panagngina ti presio ti lana iti sangalubongan, maisaysayangkat ti mass production wenno panagmula iti jathropa iti adu gapu iti potensialna a pagtaudan iti bio-diesel. Mapaspasamak daytoy saan laeng nga iti pagilian no di ket iti sangalubongan a kas alternatibo a pagtaudan iti langis.

Nasken la unay iti panagannad iti a mula, lalo kadagiti ubbing a kagangganusan la unay ti kuriosidadda kadagiti bambanag a kabarbaro kadakuada. Gapu iti kuriosidad, kayatda a takuatan dagiti banag a kabarbaro kadakuada, sursuruen ken ammuen ti kinapudno. Kasapulan unay ngarud ti pannarabay dagiti nagannak ken asinoman a nataengan tapno maiwanwanda iti umno a taluntonen tapno saan nga agtinnag a pakaisagmakanda ti kuriosidadda. Kas maimutektekan kadagiti damag, tinawen nga adda latta mapasamak a pannakasabidong dagiti ubbing kadaytoy a mula.  Ballakadan ngarud dagiti ubbing a nupay adda potensialna daytoy a mula nga agbalin nga alternatibo a pagtaudan ti lana, makapasabidong met no maipauneg wenno makan.#