Sinursuran: Ket bimtak ti Bulkan Taal! | Tawid News Magazine - Weekly Ilocos News 📰
sinursuran-banner-sqSinursuranNi Jobert M. Pacnis

Ket bimtak ti Bulkan Taal!

DAYTA, Tala-kayto met a Tala. Ania pay ita, nakaungeten ti Taal…

Maysa a post iti Facebook dayta kalpasan a pimmutok ti Bulkan Taal. Ti Tala a madakdakamat, isu ti viral ita a kanta ni Sarah G. a salsalaen dagiti kailian. Ti Taal, isu met ti Bulkan Taal iti probinsia ti Batangas. Agpapada dagiti letra a nangbukel iti Tala ken Taal. Iti kasasala, naulaw dagiti dua a maudi a letra iti Tala. Nagbalin la ket ngarud a Taal.

Ket isu a dayta, Taal ti nagbalinen a viral!

Makapakatawa koma dayta a post iti social media. Ngem makapamirduot, makapasuron met ta ania koma ti pakainaigan ti Tala iti Taal?

Mabalin a meme laeng daytoy. Ngem nupay kasta, ipamatmatna laeng no kasano kakiting no maminsan ti utek dagiti agiposposte iti kastoy. Maysa pay, saan a maitutop a pagaangawan, pagkakatawaan pay laeng ti maysa a didigra. Saan nga ammo no kasano ti rikna dagiti biktima a masaktan. Iti rigat ti kasasaadda, aramid ti inangin ti utekna ti pagbalinen pay laeng a pagkakatawaan ti mapaspasamak kadakuada.

Maysa pay nga inangin ti utekda wenno nalukay ti turnilioda dagiti agiposposte iti social media ken agiteteks a naingato kanon iti alert level 5 ti Bulkan Taal. No kasta ti alerto, posible ti napigsa a panagbettak. Iti mensahe, adda kano pay sumangbay a tsunami.

Nagangayanna, nag-panic kadagiti agindeg iti asideg ti bulkan. Ket uray no kasta a tengnga ti rabii, nagpaarayatda kadagiti kabagianda iti kabangibang nga il-ili ken probinsia.

Gapu itoy, dagus a linawagan ti PHIVOLCS (Philippine Institute of Volcanology and Seismology) babaen ken ni Dir. Renato Solidum a saan pay nga indeklara ti ahensiada ti nasao nga alerto. Mapasamak laeng ti kasta no adda ditan ti indikasion ti napigsa a panagbettak.

Segun ken ni Solidum, saan a basta mamati lattan kadagiti makita wenno mabasa iti social media. Kitaen no mapagtalkan wenno mapangnamnamaan ti nagtaudan ti damag. Aglalo ita ta adu dagiti kailian a paglolokuanda laeng ti social media.

Panawen ti panagraira ti fake news!

Iti panagalburoto ti bulkan, napuskol a dapo ti indappuorna. Ti ash fall, dimmanon payen iti kabangibang a probinsia. Iti aglawlaw ti bulkan, nagaburan dagiti balbalay (dimmanonen iti labes-tumeng ti dapo iti komunidad), nadadael dagiti mulmula ken kayo.

Iti met Taal lake, nagbalinen a maris-langto (green) ti danum. Ipamatmat daytoy ti kaadda ti ramenna a sulfur— kangrunaan nga element a ramen iti ipugso a dapo dagiti bulkan.

Pagam-amkan dagiti mangngalap daytoy a pagteng. No adu unay ti sulfur iti danum, mabalin a mapasamak ti fish kill iti aglawlaw/asideg ti Bulkan Taal. (Ngem kinapudnona, iti ili ti Lemery ken Agoncillo, addan fish kill a mapaspasamak). Dakkel a negosio ti apektado. Adu a kailian ti malugi aglalo kadagiti agtartaraken iti tilapia a maysa iti kangrunaan (malaksid iti bangus) a produkto dagiti adda iti nasao a lugar.

Isu nga uray kasano ti panangipawil dagiti otoridad ti panagpataaw pay laeng dagiti umili, saanda a mabantayan amin dagitoy. Ikalukag latta dagiti lumugar ti mapan agkalap tapno adda agserbi kadagiti pamiliada. Ken tapno tarimaanenda dagiti nadadael a fish cages-da. 

Nakakaasi met dagiti apektado nga ayup. Adun kadagitoy (kas iti aso, kabalio a maus-usar kadagiti tourist spot, baboy, nuang, manok, pabo, itik, aso, kalding ken billit kangrunaan ti water fowl) ti saan a nakabael iti pannakagaburda iti dapo a nagtaud iti bulkan. Kas met laeng kadagiti pagtaengan a narsuoden gapu iti dagsen dagiti dapo a nagdappuor kadagiti atep.

Maysa pay mangparparigat ita kadagiti kailian, ti napasamak a volcanic fissure ken ginggined. Iti fissure, agdaldaliasat dagiti lava iti uneg ti daga nga agturong iti bulkan. Ti malabsan, mapasamak ti dislocation wenno iti lokal a termino, kasla masultop nga agpababa ti rabaw ti daga ket agpababa. Pagangayanna, kasla nadalanan met laeng iti ginggined dagiti mabatoganna. Marsuod dagiti pasdek, kalsada ken rangtay.

Isu a kasta la unayen ti kinaliday dagiti biktima ti fissure!

Nagballaag met dagiti otoridad a gesdan koma pay laeng ti panagsida kadagiti lames ken ikan a makalapan iti asideg ti bulkan. Am-ammo pay ngamin ti Taal lake (a pakakitaaan ti Bulkan Taal) iti naimas nga ikan nga agtataud ditoy— ti tawilis (a ngimmina payen ta agkurkurang iti suplay). Ditoy laeng ti pakasarakan ti nasao nga ikan iti sibubukel a lubong. Iti pay nasao a lake, kas nasaon, matartaraken dagiti bangus ken tilapia a maisupsuplay iti Kamaynilaan ken nadumaduma a paset ti pagilian.

Iti ballaag, kinuna ti Department of Health a mabalin a makan (ma-ingest) dagiti ikan ken lames ti sulfur nga ipugpugso ti bulkan. Ket no makan daytoy ti tao, mangibunga iti nadumaduma a sakit, kangrunaanna ti sakit ti tian.

Innayon pay ti DOH no ania dagiti rumbeng nga aramiden tapno maliklikan ti madi nga ibunga iti salun-at dagiti dapo nga ipugpugso ti bulkan. Kas koma ti panagusar iti face mask. Iti kasta, maliklikan ti sakit a silicosis.

Nga itan, ngimmina payen dagiti face mask a makatulong tapno saan a diretso a masul-oy dagiti delikado a nga elemento a maisurot iti ipugso ti bulkan. Gapu itoy, dagus a nagballaag ti Departement of Trade and Industry. Di koma a gundawayan dagiti parmasia ti agdama a pasamak. Imbilinna payen ti panagpartuat dagiti kompania nga agar-aramid iti nasao a produkto a yunada koma a deliberan dagiti apektado a lugar iti panagbettak ti bulkan.

Iti laksid dagiti negatibo nga imbunga ti panagbettak, adda latta dagiti istoria a makapalag-an iti rikna. Ken pagsarmingan!

Pagarigan laengen dagiti rescuer a kasla awan babannoganda tapno laeng tulonganda dagiti lumugar iti panagbakuitda. Nga itan, immaboten iti 90,000 a pamilia ti apektado.

Adda met dagiti kailian a nagiwaras iti libre a face mask uray kasta a saan met nga isu ti adda kabaelanna iti biag. Sabali laeng dagiti nagiwaras iti liningta a saba kadagiti inabot ti trapik iti dalan gapu iti kaadu ti mayat a pumanaw ken sumrek (tapno buyaenda ti nasao a panagbettak).  Kasta met ti maysa nga adda carwash-na. Agmalmalem ti panangpasuyotna kadagiti aglabas a lugan tapno maikkat dagiti kimpet a dapo kadagiti luganda. Libre nga ar-aramidenna daytoy.

Kangrunaan ditoy ti napasamak nga umuna unay a panag-port visit ti Chinese Coast Guard iti pagiliantayo tapno umayda laeng ited ti tulongda kadagiti biktima ti didigra.

Ammotayon a dagitoy a coast guard ti mangbugbugaw kadagiti kailiantayo a mangngalap no kasta nga agpataawda iti sakup ti West Philippine Sea. Ipetpetteng latta ngamin ti Tsina a kukuada wenno sakupda daytoy.

Ipamatmat laeng ti nasao a panagbisita a nupay adda ilablaban ti tunggal pagilian, saan latta a maikkat dayta panagsisinnaranay iti panawen ti panagkasapulan,

Kuna ti Philippine Coast Guard a naimbag unay daytoy a napasamak tapno mapagsasaritaan ti rumbeng nga aramiden ti tunggal pagilian iti pannakaipaay ti kalintegan dagiti mangngalap iti pagin-innagawan a paset ti baybay.

Iti panagbettak ti Bulkan Taal, napaneknekantayo a saantayo nga ammo no kaano a sumangbay ti didigra. No kaano nga agsingir ti nakaparsuaan. Ngarud, masapul latta ti panagsagana nga agnanayon.

Kaskenan unay ditoy, iti ania man a didigra, sangsangkamaysatayo latta koma a bumangon! ●