sinursuran-banner-sqSinursuranNi Jobert M. Pacnis

Ket naipateg ti daga

NADARAS latta ti panagpangato ti graph dagiti biktima ti COVID-19 iti pagilian. Kayatna a sawen, agtultuloy ti panagraira ti angol.

Adun a frontliners ti naibuis ti biagda. Nupay kasta, saan latta nga agsansanud ti grupoda a mangtungpal iti akemda. Iti kasta, mailikliktayo iti nasao a sakit. Maitutop ngarud a rumbeng a tungpalen ti tunggal maysa ti simple a maitulongna: stay at home. Tapno matulongantayo ida.

Natalantantayon a dakkel ti adal a naipaay ken ipapaay ti agdama a krisis. Nga ituloytayo ita kas ladawan no asinotayo a puli.

Iti panagtalinaed kadagiti pagtaengan (stay at home), naipangruna a nakita ditoy ti kinapateg ti daga. Nga amang a napatpateg gayam ngem kadagiti mall (ken kaarngina) nga ayuyang idi awan pay daytoy pagam-amkan a bayrus.

Adu a kailian ti nangirugi iti bukodda a pamataudan iti taraon. Backyard wenno urban gardening a makuna. Dagidi saan nga agsuksukay iti daga, pinadasda metten a bukatan dagiti nagkalaegan a solarda. Nagbalin met a managparnuay dagiti awan bukodna a pagmulaan. Napagbalin a pagmulaan dagiti lata, plastik, goma ken no ania la ditan a banag nga ibelbelleng laeng idi.

Pudno la ngamin unay nga awan pateg ti pirak no awan met ti magatang a taraon. Isu a napipia pay, no maminsan, ‘tay awan makukuartana ngem adu met ti pangalapkapanna iti aglawlawna.  

Kinapudnona, iti Tanap, insayangkat ti Departamento ti Agrikultura ti maysa a programa. Sagudayen daytoy ‘tay panangi-flex iti bukod a garden a nabukel gapu itoy a panawen ti lockdown. Dagiti mapili, malaksid nga adda la ngaruden namnamaenda a taraonda, maikkanda kadagiti nadumaduma a bukbukel. Ken ramramit iti panagsukay.

Napintas daytoy nga addang a panggutigot kadagiti umili tapno saan laeng a dayta agur-uray iti rasion ti namnamaenda. No ar-aramiden ti gobierno ti papelna, rumbeng laeng ngarud nga aramidentay’ met nga umili ti akemtayo.

Maysa pay a nabasak a programa, insayangkat met ti maysa a superbisor ti pagadalan. Inggunamgunamna kadagiti mannursuro iti sakupna ti panagmulamulada koma. Gunggonaanna dagiti mapili a kapipintasan. Sangakaban a bagas ‘ta premio ti kapipintasan.

Di kad’ napintas manen a paratignay dayta.

Wen, itoy a panawen ti krisis, adu ti mabalin a mataming tapno saan nga agpulkok ti pampanunot. Daytoy panagmulamula wenno panangsukay iti daga, maysa laeng kadagiti mabalin nga aramiden. Ken kapatgan pay ketdi a maaramid.

Malaksid a mangipaay iti taraon ti panagmulamula, segun kadagiti eksperto, napintas daytoy a pangikkat iti stress. Palag-anenna ti rikna. Maliwliwa, kasta, aglalo no makitan ti bunga daytoy. Pangpasalun-at pay.

Nupay awan pamalpalatpatan iti panagmulamula dagiti dadduma, dida a bimdeng a nangpadas itoy. Ta agpayso man met ti rasonda. Adda dita ti internet, ti Youtube a pakabuyaan kadagiti detaliado a maaramid – mangrugi iti panangisagana iti pagmulaan, panagmula, panagganagan, panangpaksiat kadagiti peste agingga iti panagapit.

Kadagiti awan daga a pagmulaanna, dakkel ti maitulongda iti pannakapabassit ti basura. Urnongenda dagiti plastik ken lata a mabalin a mausarda nga agmula. Dakkel a tulong dayta iti nakaparsuaan. Mayadayo iti nadaras a pannakasabidong dagiti bagi ti danum.

Idi pay, impamatmat metten ni tatang ti kinapateg ti daga. Aglalo ket awan met ti no ania a maipatawidda kadakami nga agkabsat. Iti panagmulamula kadagiti tambak dagiti alog ken bangkag iti asideg ti balay, naisakadda ken ni nanang ti aginaldaw a kasapulanmi.

Kangrunaanna, ti panagbasami nga agkabsat.

Ditoy a naipasagepsep iti panunottayo ti kinapateg ti daga. Ipaayna dagiti aginaldaw a kasapulan basta la ketdi adda dayta kinagaget nga ikut ti tunggal maysa. Ta di kad’ iti daga ti nagtaudan ti amin a raw materials iti panagaramid kadagiti sabsabali pay a produkto?

No awan ti maimula iti daga, pamataudan ngarud ti maaramat iti panagaramid ti kawes? Ti sabali pay a taraon? Dagiti amin a ramit iti uneg ti pagtaengan?

Isu a maitutop la unay ti panangbukilad daytoy a bayrus kadagiti matatayo. A saan a barengbarengen ti daga. Ipateg ketdi koma a kas panangipategtayo iti bagitayo.

Adda laeng makalpay kadagiti abaga no maminsan. Adu latta met no kua dagiti alisto a kailian. Unaanda, piman, dagiti nagling-et… dagiti nagbannog a nagmula. No nasiimandan a mabalinen ti agapit, siblokandan dagiti mula no nakasaknapen ti sipnget.

Kas met la iti naynay a mapaspasamak kadagiti dingo a taraken. Addada dita dagiti kailian a pumalapal lattan iti dina met taraken no seknan ti raas iti nasabsabor a taraon. Dinan malagip ti rigat ti agtartaraken.

Pudno latta, agpapan kadagitoy, dagiti istoria da apongtayo. Nga adu latta dagiti mangsaksaklot kadagiti imada. Agur-uray iti manabtuog a kunada. Ken kasla umsienda unay dagiti mangsuksukay iti daga.

Wenno kaariekda ti daga?

Ngem inton seknanda ti panagbisin, wenno awan ti maisaangda nga ipasango iti pamiliada, addada ditan nga agdadawat iti bulong-marunggay wenno uggot ti kammotit. Kasla sigsiguradoda pay.

No dimo met pagustuan ida, nagadu a masaoda. Idinto nga iti kallabes, imbes nga agmulada, ay-ayatenda dayta mangsarsarita iti biag ti akimbiag, ti agkikinnuto, ti agpipinggit iti baraha (nupay maipawilen), ti agsisiat, ti aguper iti social media ken no ania la ditan nga aramid nga awan ti kaes-eskanna.

Ket no maminsan, mapampanunottay’ pay ketdi a nasayaat sa nga usaren dagitoy a kailian a kas darekdek. Darekdek a manglakub kadagiti mula tapno di dadaelen dagiti dinguen. Darekdek a no magango, mabalin a pagtungo. Darekdek a no agramut, pagalaanto manen iti sabali a darekdek.

Di kad’ adda pay usarda!

Wenno aramiden sa la idan a ganagan kadagiti mula. Wen, a, ta mayarigda iti ruot. Maparparut a ruot, no koma iti bangkag. Mabalin ida nga iproseso a ganagan tapno nasalun-at latta dagiti mula.

Ken tapno patas, iramantayon dagitay lidertayo a ti bukodda a pagnam-ayan ti sisiimenda uray panawen ti angol.

Nga iti social media, dagitoy “pasaway a lider” koma kano ti umuna a kapten ti bayrus. No makapetda ket dida malasat, ay, di kad’ makremeytda. Mapadapoda.

Saan ngata a napintas a maaramat ida a ganagan dagiti mula?

(Maipalagip la ngarud kaniak ‘tay impangabak a sarita ni Apo Roy V. Aragon. Ganagan ti dati a paulona sa nagbalin a Dapo idi editenna. Kasta man ti temana. Makumikoman kano dagiti pagpadapuan kadagiti bangkay gapu kadagiti adu ti maiwalwalang lattan. Ket pinagbalin ‘tay maysa a karakter a ganagan dagiti mulana dagiti napadapo a bangkay!).

Naalikuteg la daytoy met a kapanunotan. Saan met ketdi a literal ti kayattayo a sawen iti dayta panamagbalin koma a darekdek wenno ganagan kadagiti kailian a sabali ti pampanunotna. Ngem ania ti ammotayo no kastanto ti mapasamak kadagiti masungad nga aldaw?

Ti ketdi nasayaat ditoy agdama a kasasaadtayo, mapanunottayon ti kinapateg dagiti saantayo nga ikankano iti kallabes.

Sapay la koma a ‘toy nairugitayo, kailian, a panangipateg iti daga ket agtultuloyen. Saan koma a maisardeng ‘ton awanen daytoy angol a sangsanguentayo.

Laglagipen, ti daga ti maysa kadagiti uppat nga elemento ti biag. Kabinnuligna ti danum, angin ken apuy. Saan a kompleto ti biag ken panagbiag no laksidentay’ ti daga ken Daga. Ta iti daga ti nagramutantayo amin… iti daga a nakaramut ti biagtayo.