Footer

Kinadagsen Ken Kinalukmeg

TI SOBRA a kinadagsen ken kinalukmeg ket immatakar metten iti dakkel nga ilgat iti papulasion ti pagilian. Immabuten daytoy iti 18 a million a katao ti bilang dagiti addaan iti agsubsobra iti kinadagsen ken kinalukmeg. Dakkel unay a bilang daytoy ta dandanin apagkalima iti total a papulasion ti pagilian a 106,512,074 iti daytoy a tawen.

Isu a nasken iti pannakaigunamgunam a maikkan koma iti naan-anay nga impormasion dagiti kangrunaan a maseknan maipapan ti ibunga ti nalabes a kinadagsen ken kinalukmeg. Daytoy ket mangibunga iti adu a saksakit nga agtunda iti nangato unay nga ura (rate) wenno kita ti mortalidad wenno rason iti ipupusay.

Nupay kasta, kadagiti innem a nasion a napagadalan, ti pagilian ti maikalima a kabassitan ti dagup dagiti addaan iti sobra a kinadagsen ken kinalukmeg, segun ti report a rimmuar iti katengngaan daytoy a tawen, ti “Tackling obesity in Asean: Prevalence, impact and guidance on interventions” a kinomision ti Asia Roundtable on Food Innovation for Improved Nutrition (ARoFIIN) ken insayangkat ti The Economist Intelligence Unit (EIU). Ngem dina kayat a sawen daytoy a saan nga ipaayan iti naan-anay nga importansia ta amken dagiti mangtamtaming iti salun-at nga agbunga iti serioso ken di magesdan a parikut no barengbarengen .

Segun dayta a panagadal kadagiti innem a nasion, Philippines, Indonesia, Malaysia, Singapore, Thailand ken Vietnam, ti met pagilian iti kabassitan ken kaginadan iti gunay a manglapped itoy. Kayatna a sawen, saan a produktibo ti inisiatibo manglapped itoy wenno no adda, di maikkan iti naan-anay a panawen gapu kadagiti nagduduma a rason. Dayta kano ti nasken a maikkat, ta amken dagiti mangtamtaming ti salun-at iti pagilian ti ibungana a dakkel a parikut no di maipaayan iti naan-anay iti pannakaasikaso. Ta nangato ti mortalidad kadagiti sakit a diabetes, high blood pressure, sakit ti puso ken dadduma pay a saksakiten a patauden iti sobra unay a kinadagsen ken kinalukmeg.

No saan a malapdan iti pannakapuyot a kas basisaw daytoy a banag, iti masanguanan, madayyeg met iti pagilian iti sagabaenna a parikut nga ibunga itoy.

Ta ti kinasalun-at ket kinabaknang. No usigen ti kabaliktadna, an-annuem ngarud ti kinabaknang no dika met nasalun-at? Amangan no maibuston dayta aglaplapusanan a kinabaknang iti panangpasubli iti salun-at, dika pay la immimbag.

Ania ngarud iti aramiden? Daytoy a kaso, saan laeng a maymaysa wenno lima ti rason no apay a timmaud ti kinadagsen ken kinalukmeg. Adu a rason, lalona iti kanaawan iti regget a manglapped, ta ngamin, naipakadaywan a pammati, a ti nabaybay-an iti kusina a mangan a mangan ket simbolo ti social status. Daytoy a banag ket kunaen dagiti mangtamtaming iti salun-at a dakkel unay biddut a nasken a maatur, nangruna dagiti sumaganad a kangrunaan a rason no apay a timmaud  ti kinadagsen ken  kinalukmeg.

Genetika. Saan nga agpapada ti bituka, nalawlawa ti dadduma. Isu a naynay a mangngeg nga arkos iti bibig a nagmayat a kabbalay dagiti naimis, ta kasda la mangmangan a pusa (idinto a dagiti nalulukmeg ket kasda la agbitbituka a nuang). Itoy a parang, natural a nadagdagsen ken naluklukmeg ti addaan gaganasan a mangan.

Engineered food products wennno dagiti junk foods, soft drinks ken dadduma pay a mainum a naremanan kadagiti additives ken preservatives tapno napapaut iti inda panangguyugoy  kadagiti konsumers, lalona kadagiti ubbing ken agtutubo. Saan nga awanen, nga adda dagiti managayat iti saramsam, a kalkalpasna la ngaruden a nagpasar iti regular a pannangan, adda pay la ti iggem a nagdadakkel a sinupot a junks foods, binotelia wenno tetra packs ti nasam-it a mainum. Kadagiti managayat itoy a banag, natural a nadagdagsen ken naluklukmegda ta awitda ti bodega a buksit.

Pagesmanna la unay iti mangan. Wen, met piman, aglalo dagiti agkakaimas a taraon, essem kadagiti taraon a bunga ti laing a mangguyugoy a gumatang a gumatang, a kas kadagiti taraon kadagiti fastfoods a naramenan iti nangato a calories wenno makapalukmeg, ken kangrunaanna ti adda latta a madadaan a gaw-aten wenno papanan pangalaan iti makan ken mainum iti amin  a kanito. Aglalo unay iti nabaybay-an iti kusina a kunada, di masasaan a nadagdagsen ken naluklukmegda. Aglalo no saan nga agersisio, a gagangayen dayta kadagiti nalukmeg ken nadagsen. Itoy a banag, sumrek ti pilosopia dagiti pilosunggo: nasaysayaat iti matay a sibubussog ngem ti matay iti bisin.

Di unay aktibo. Kayatna a sawen, ad-adu iti panawenna iti screen (tv, gadgets, cellphone ken dadduma pay) aglalo kadagiti managayat iti social media. Kabayatan iti pannaki-chat wenno panagbuya, agtultuloy latta met iti panangkarga ti nakanganga a bituka. Ket no agkurang wenno adda kayat, pindoten laeng ti delivery ti food service, madamdama pay adda ditan nga agtuktuktok iti ridaw ti motorcycle delivery attendant, saanen a kasapulan a rumuarka pay aggatang. Ti screen ket saanna laeng a binaliwan ti istilo ti panagbiag no dipay ket iti pannakipulapol iti gimong, imbes a personal, iti laengen screen.

Ti environment wenno aglawlaw. No sika ket adda iti nagdupudopan dagiti nagduduma a fastfoods, restaurant ken carinderia, imposible a dika makuldit a gumatang aglalo no nabungkong met ti sigsiglotan wenno regular nga adda pagtaudan ti igatang. Iti paliiw iti panagtaray ti gimong, adun dagiti mangmangan iti ruar (fastfoods, restaurant, carinderia, etc.) ngem iti bukodda a panganan-lamisaan.

Adda met dagiti agag-as iti nasakitda a rason iti inda idadagsen ken ilulukmeg. Daytoy a punto, ti pannakasapul ti atension ti health care provider ken doktor ket kasapulan unay.

Adu pay dagiti rason ken iti nalabes a kinadagsen ken kinalukmeg, ngem no mateppelan la ketdi ti bagi nga agipauneg iti sobra, adda panangipateg ti salun-at, masalwadan ti pannakaapekto ti kinadagsen ken kinalukmeg. Amin a sobra ket mangibunga iti saan a nasayaat. #