Kinarawet ket liklikan, amangan no pakatayan

NAINDAKLAN nga adal ti maadaw dagiti Pilipino iti panagraira ti 2019 Novel Coronavirus a mapapati a nagtaud iti paniki ken naapektaranen dagiti nasuroken 30,000 a tattao iti 28 a pagilian iti lubong, ken nakatayanen dagiti ag-800 a tattao kangrunaanna sadiay China.

Maibasar iti report, mapapati a naggapu ti  nCoV iti maysa a wet market wenno tiendaan sadiay Wuhan, Hubei, China. Mailaklako iti dayta a tiendaan daiti nagduduma nga exotic foods a saan a kadawyan nga ipapauneg a taraon ti tao. Mairaman kadagiti tagilako iti tiendaan nga exotic species ket paniki, uleg, beklat, banias, bao, pusa, aso, sunggo ken dadduma pay a klase ti ayup ken insekto a magustuan dagiti Chinese nationals.

Kas kadagiti kadawyan a public market iti Pilipinas a nabingaybingay dagiti paset ti tiendaan maibasar kadagiti tagilako, ti wet market sadiay China ket naintar kadagiti lamisaan dagiti nagduduma nga exotic species tapno nawaya a makapagpili dagiti gumatang iti kayatda.

No iti public market iti Pilipinas ket adda mailaklako a sibubukel a dakkel nga ikan kas ti Dorado a mabalin ti gumatang iti maysa a kilo ken pilien ti kayatna a paset kas iti ulo wenno naguneg. Iti wet market sadiay China, adda tagilako a sibubukel a beklat a mabalin ti gumatang iti maysa a kilo ken pilien ti paset a kayat a gatangen.

Sadiay China, mabigbig dagiti dadduma a nataengan nga umili a magustuanda dagiti tradisional nga exotic food a tinawidda kadagiti nagkauna a kaputotanda. Adda dagiti mamati a dagiti exotic species ket makaparegta iti bagi nangruna iti seks, ken makapaagas kadagiti nagduduma a sakit wenno makapapaut iti biag.

Uray ditoy Pilipinas, adda dagiti Chinese nationals nga agbirok kadagiti exotic species nga aramidenda a sida, pulotan, agas ken pangparegta. Sadiay Chinatown iti Binondo, Manila, adda dagiti nalimed a pagtagilakuan kadagiti exotic species kas kadagiti nagduduma a paset ti uleg a nayuper iti arak a pagaayat a gatangen dagiti kustomer uray nangina ti bayadda.

Kadagiti naglablabas a tawen, addan dagiti na-raid ken napaserraan a pagtagilakuan sadiay Metro Manila nga aglaklako kadagiti exotic species gapu iti panaglabsingda iti National Law ken kadagiti lokal nga ordinansa kadagiti akinsakup a local government units. Addan linteg a mangipawil ken mangdusa iti panagtiliw, panaglako ken panangipauneg kadagiti endangered species wenno mapukpukawen a klase iti nabiag ditoy Pilipinas kas kadagiti banias ken beklat a paborito a gatangen dagiti kustomer.

Saan laeng a dagiti Chinese nationals ti pagaayatna dagiti exotic foods, ngem uray pay dagiti Pilipino. Gapu iti tradision, adu a Pilipino dagiti pagaayatna ti agsida wenno agpulotan iti karne ti aso wenno banias uray no ipariten ti linteg ti panagparti kadagitoy a klase ti ayup, ken mabalin pay a pakaalaan iti rabbies wenno sakit. Adda dagiti Pilipino a natawidda kadagiti nataengan a nagannakda ti panagsida kadagiti maibilang nga insekto kas ti abal-abal, abalin, simmawa, simot-simot, ararawan, dudon ken dadduma pay nga ibilang dagiti dadduma a makariek ken saan a rumbeng nga ipauneg. 

Adda dagiti dadduma a Pilipino a kayatanda a sidaen wenno pulotanen dagiti pusa, sunggo, paniki ken nagduduma a tumatayab, bao iti kataltalonan ken dadduma pay nga exotic species. Adda dagiti natured a mangilaok iti apro ti beklat iti inumenda nga arak uray pay no napeggad dayta iti salun-at.

Mapapati nga impluensia dagiti Chinese nationals kadagiti Pilipino ti panagsida kadagiti exotic species ta sipud pay iti nagkauna a panawen sakbay ti kolonia ti España ta adun dagiti komersiante a Tsino iti immay iti pagilian.

Kalaksidan kadagiti exotic species a magustuan dagiti Chinese nationals, adu met dagiti makan wenno maipauneg a bukod wenno orihinal a pagaayat dagiti Pilipino. Adu dagiti mangayat a Pilipino nangruna dagiti Ilokano ti kilawen, ata-ata wenno pinapaitan a karne ti kalding, baka wenno nuang. Iti nagduduma a rehion ket adda dagiti magustuananda nga exotic food kas ti buro dagiti Kapampangan, ken sobrat’ gasangna a ginittaan iti Kabikolan. Ti balut ken itlog na pula ket mailaklakon iti intero a pagilian.

Narawet dagiti dadduma a Tsino, kas met laeng kadagiti dadduma a Pilipino, depende laeng iti lugar a nakayanakan ken dimmakelanda ken impluensia dagiti tattao a nakalangenlangenda.

No dadduma, ti rigat ti biag ti mangiduron kadagiti Pilipino a mangpadas a mangipauneg kadagiti taraon a saan a kadawyan nga ipapauneg dagiti tattao. Addan dagiti natay a nasabidongan iti panagsidada iti uong nga atap wenno butete a siitan gapu ta saanda nga ammo ti klase a makadangran iti salun-at ti tao. Adu met latta dagiti Pilipino a pagaayatna ti agsida ti kilawen a karne wenno ikan, ken ti aglaok iti papait wenno napespes a linaon ti bituka ti kalding, baka wenno nuang. Adda latta dagiti managsida ken managpulotan iti aso uray no napeggad ti rabbies ken adun dagiti nabiktima.

Iti daytoy a panawen a panagraira ti  nCoV iti lubong, ken kaaddan dagiti nagpositibo iti Pilipinas, nainget ti balakad ni Health Secretary Francisco Duque III ti panagannad dagiti Pilipino iti panangipaunegda kadagiti taraon. Maysa daytoy iti panagdaldalus, panangpapigsa iti resistansia, panangipauneg laeng kadagiti kadawyan a taraon, ken lutuen a nasayaat dagiti makan gapu ta dagiti virus ken bacteria a pagtaudan kadagiti nagduduma a klase ti sakit ket mabalin a mayakar kadagiti tattao manipud iti ayup wenno lames.

Liklikan pay laeng koma ti kinarawet ken panagsida kadagiti exotic foods wenno saan a kadawyan a taraon ti tao tapno malapdan ti pangta iti salun-at. Saan koma a rason ti kinarigat ti panagbiag ken kinakurang ti igatang ti taraon tapno ipauneg dagiti saan a nairanta a pagbiag ta amangan no dayta ti pagtaudan iti nakaro a sakit ken makaigapu iti ipapatay ken itataud pay iti epidemia. ●