Sarita: Kiniing (Umuna a paset) | Tawid News Magazine - Weekly Ilocos News 📰

Kiniing (Umuna a paset)

TENGNGA TI aldawen. Mabisinakon. Adda koma karinderia ta dumagasak. Kabarbaro a four door Jeep Wrangler Unlimited ti luganko, maibagay unay iti rugged terrain a dinaliasat. Naggapuak iti maysa a nasulinek a barangay ditoy ili ti Kibungan, Benguet. Maymaysaak. Manipud Baguio, nasurok dua nga oras a biahe, kunada, ngem iti one way laeng gayam. Napanko kinita no maitutop wenno saan ti pangpanggepen ti maysa a hydroelectric company a pangipatakderan iti hydroelectric power generation. Nabuslon ngamin ti danum ti Karayan Amburayan iti Kibungan a maitutop para iti proyekto. Ti Karayan Amburayan ket manipud iti kabambantayan ti Cordillera agpababa iti kapatadan iti nagbaetan ti Ilocos Sur ken La Union, ken rumuar iti baybay.

Kuna ti project manager, ni Engineer Denver Palacsa, a taga-Kibungan met laeng, ken kaeskuelaak idi iti mechanical engineering, a no matuloy ti project, alaennakto a katulonganna gapu iti ekspertismok iti machineries and equipments ti run-of-river hydroelectric system.

Sakbay nga awatek ti trabaho, nasken nga usisaek pay nga umuna ti lugar, saan laeng a kopia ti feasibility study ti ituonan iti analisismo, tapno maikkan ti idea maipapan itoy. Nasisita a siak a mismo ti makaimatang no maitutop ken rumbeng ti pangpanggepen nga ipatakder nga istruktura, ken no ania ti mairekomenda a maaramid. Kangrunaanna, no awan met laeng iti sumupring iti pannakabangon hydroelectric power generation. Narigaten no dagiti agindeg sadiay a lugar iti mismo nga agkedked ta posible nga adda pagpeggadan ti seguridad.

Sangkabilin da papang ken mamang a diak tapogan ti kontrata nga addaan iti narikut a risiris, lalo ti posible a pannakalabsing ti kalintegan dagiti umili a mangmanehar ti bukodda a natural resources ken posible a pannakalabsing ti kalintegan ti tao. Ti kuarta ket nalaka laeng sapulen, ngem narigat a sapulen ti sungbat ti narabngis a kalintegan.

Mabisinak a talagan. Nataldiapak ti bassit a karinderia ti sirok ti dua a kadsaaran a semi-permanent a balay. Ne, aguray. Ania ti bambantayan dayta babai iti sango iti akinnawan a sikigan ti ridaw ti balay? Tagilako? Insardengko ti jeep idi nakabatogak. Labba a naiparabaw iti bassit a lamisaan. Naiyampir ti bangko a tugawan iti sementado a diding.

“Ania ti lakom, ading?”

“Kiniing, Manong. Gumatangkayo?”

“Ania ti kiniing?”  Naisupot iti plastik dagiti tagilako, agarup apagkapat iti maysa a kilo.

Nupay adda pamalpalatpatakon no ania daytoy, nasisita latta iti innak panagdamag. Ti panagdamag ket ipaiigidna ti kinakurang wenno kinaawan ammo. Tapno manayunan ti urnong nga impormasion. Ti pannakanayon ti ammo ket lumawa met iti pannakaawat. Maadaptar ti kaitutopan a ngayed ken talugading itoy a kabarbaro a impormasion ken padas.

Minatmatannak ti babai. Ne, nagpintas metten! Naraniag a mata. Pamudawen. Immal-o a pammagi segun iti suotna a kumepkep a puraw a tisiert ket pantalon a maong. Agtayag ngata iti lima a kadapan ken tallo a pulgada. Pagat-abaga a buok.

Nataytayagak iti tallo a pulgada.

“Dimo ammo ti kiniing, Manong?”

“Kasta ngarud, ading, dimo ipaidam ti impormasion maipapan ti kiniing. Kayatko a maammuan.” Bimmabaak iti lugan. Athletic a pammagik a kinepkepan ti asul a tisiert.

“Smoke meat, Manong!”

Wen, malagipkon. Segun iti nadamdamagko nga impormasion kadagiti gagayyem. Kiniing ti naganna ti sinuoban a karne ditoy Kibungan. Ngem iti sabali nga ili, ditoy met laeng Benguet, awaganda daytoy iti kinuday. Isu met laeng ti etag sadiay Mt. Province ken iti lugar dagiti Kankanaey iti kaamiananan a paset ti Benguet.

Ti kiniing, kinuday ken etag ket agpapada a panangpreserba iti taraon a karne iti kabambantayan ti Cordillera. Maysa a kultura iti kabambantayan a nasisita a maammuan iti asinoman a mangayat ken mangipateg iti lugar, ta iti panangadaptar ti kultura iti kasamayan a panangiyasideg ti bagi.

“Nagimasen! Angotna laeng makapabisinen!”

“Kayatyo met, aya, ti taraonmi? Amangan no katawaanyo sikami, wenno laisen.”

“Saan!” Insungbatko a dagus. “Ti kasayaatan a wagas a panangammo ken panangadaptar ti kultura ti maysa a puli ket ti pannangan kadagiti taraonda. No ania ti luto ti maysa a puli, kanem tapno maiyasidegka kadakuada. Maam-ammom ida a nasayaat. Agsisinningedkayo, aggagayyem. Iti kaanoman, saanto pulos a mapasamak ti panagagayyem no saan nga ikkan iti importansia ken panangipateg iti maysa a kultura.”

Umis-isem. Kasla nabanniitan iti insawangko.

No maminsan, makaisawang ti maysa a tao iti balikas a mangipasngay iti panangapresiar ti dumdumngeg, ken mangiturong iti rikna a panagsisinninged. Dayta a panangapresiar ket napateg unay ta ipaayna iti nair-irut a relasion a panaggagayyem. Adda met dagiti babassit a banag nga agbunga iti nair-irut a relasion.

Apresiarek ti kulturada a panangpreserba iti taraon. Lalona iti karne. Ta idi un-unana, a dipay dimmanon ti kuriente ken awan dagiti refrigerator ken freezer, natural laeng iti panagpanunot kadagiti wagas a panangpreserba kadagiti taraon tapno di madadael ken agbayag para iti konsumo iti masungad nga al-aldaw. Itan ta addan dagitoy a home appliances, awitda pay laeng dayta tawidda a kultura iti panangpreserba iti taraon.

Nakakitkitaak met ketdin iti kiniing iti naminsan nga innak panagpasiar kadagiti booth dagiti il-ili ti Benguet a nangiplastar kadagiti produktoda iti mapaspasamak nga Adivay Festival sadiay La Trinidad, iti ground ti Benguet State University.

“Mabalin a kitaen?”

Immisem.

Pinidutko ti sangasupot. Inangot. Napaisemak. Angot-sinuoban wenno panuos a karne. Nakarkaro la ket ngarud iti innak panagbisin!

“Awan la ti naluto, ading? Mabisinak unayen! Pangaasim ta pakanem ti mabisin, ket painumem ti mawaw.”

Nagrimat dagiti matana. Pinerrengnak no agsasaoak iti pudno.

Dandanik la nakiddayan! Naimbag ta nakontrolko ti bagik. Ne, apay a kastoy ti mariknak? Apay a nakaragragsakak? Ita man laeng a dimteng iti espesial a panangapresiar iti kinalasbang ti maysa a babai. Pimmardas pay ti banugbog ti barukongko. Sabali daytoyen a marikriknak.

No maminsan ngamin, kellaat lattan a dumteng ti pasamak a mangited iti pakauna iti posible a mapasamak iti masakbayan. Numan pay makuna nga adda bumdeng wenno bumallaet tapno saan nga agbanag, no gasat iti agikeddeng uray ngata bangenam ti dalanna iti agrurutap a lapped ken pannubok masawangto latta.

“Adda, Manong, sumrekkayon…”

Immisemak nangmatmat kenkuana. Dinak ul-ulboden dagiti matak. Ti rimat dagiti matana ti makaabbukay, mangriing ti rikna a nabayagen a nailibay. Ti lung-ay ti nalap-it a pammagi ket nabileg nga awis ti pannakipagayam.

Adda nobiak idi, napan sadiay US, ngem napukaw ti komunikasionmi. Diak ammo, diak a maawatan, basta lattan saan nga agtawag wenno ag-email. Nai-delete wenno saanen nga aktibo dagiti accounts-na kadagiti social media. Dayta ti rason a timmamnay metten ti pusok. Sangkasutil ngarud dagiti asideg kaniak a naluomak kanon a sumrek iti naestado. Lalo ni Engineer Denver Palacsa. Ngem katkatawaak laeng dagiti panurdona. 

“Agurayka, ania ti naganmo, ading?”

“Germaine, Manong.”

“Nagpintasen a nagan. Germaine…?” Pinerrengko, ta kayatko pay a maammuan ti apeliedona. Mas lalo iti mariknak a karkarna a banag ken banugbog ti barukongko.

“Germaine Solimen, Manong.”

“Siak met ni Edgar San Diego. Ed, kunam lattan…” 

Dayta ti maysa a kaiimasan a pannangan iti panangaldaw, saan laeng a taraon nga ipalaon iti buksit no dipay riniingna ti matmaturog a rikna. Naam-ammok pay dagiti dadakkelna ken dua a babbai a kabsatna. Nakaragragsakda, lalo idi naammuanda ti gagarak iti Kibungan.

Iti panagkalap ti opinion kadagiti maseknan ket nasken, damagen tapno maammuan ti rikriknaenda: “Dikay agkitakit a maaramid ti run-of-river hydroelectric system, Nana Merced?”

“No saan la ketdi a makaited iti pakadadaelan environment, lalona ti karayan, saan la ketdi a mangipaay iti pollution, awan iti rason a dikam umayon ti pangrugian ti panagdur-as ti ili.” 

(ADDA TULOYNA)