Kolera, napeggad a sakit no di maitaltalek

Salaysay ni Christine Marie Versoza

 

Itay laeng nabiit, naipadamag nga adu ti natay gapu iti sakit a cholera sadiay probinsia ti Sorsogon. Sangapulo ket walo dagiti naipadamag a biktima daytoy a sakit iti nadumaduma nga ili. Segun iti naipadamag a datos, sangadosena ti natay sadiay Siudad ti Sorsogon, tallo sadiay ili ti Gubat, saggaysa kadagiti ili ti Bulusan ken Castilla.

Nupay ti nasao a pasamak ket napasamak iti uneg ti tallo a bulan, ibilang latta dagiti agrebbeng iti salun-at nangruna ti DOH ken dagiti umili a naapektaran a makaalarma ti situasion a kasapulan ti nasged nga imatang ken serioso a panangasikaso iti pannakaprebentar iti ad-adda pay a panagrairana ken pannakaprebentar ti posible a pannakaakar dagiti dadduma nga umili. Ta ngamin, napeggad unay ti sakit a cholera.

Nupay nalaka a prebentaran wenno lapdan a mapasamak, kasta met laeng ti kalakana nga agwaras ti sakit no daytoy ket immatakar iti maysa a pamilia wenno lugar; ken nadaras ti panagwarasna no awan ti madagdagus nga aksion a panangipakaammo kadagiti agrebbeng iti salun-at nangruna ti DOH.

Ngem apay ngarud a napasamak ti nakaam-ames nga insidente sadiay Sorsogon iti laksid ti nainget unay nga implementasion tapno malapdan a mapasamak? Tuduen dagiti agrebbeng iti salun-at a mabalin a nagbaybay-a dagiti umili para iti salun-atda ken/wenno saanda a nagtungpal kadagiti naisuro kadakuada no kasano a prebentaran ti cholera ken no ania dagiti aramiden no addan a kimpet ti sakit kadagiti residente.  Dayta ti agdadata a a sungbat no apay a napasamak ti insidente sadiay Sorsogon.

Ta ania ngamin, aya, ti cholera?

Ti cholera ket agdadaraddan a panagpur-is, a pasaray kagiddan pay ti panagsarwa ken panagulaw. No agtultuloy daytoy, ma-dehydrate ti bagi a mabalin a pakatayan.  Gapuanan daytoy ti bacterium a maawagan iti Vibrio cholera – nga isu ti mangited iti cholera infections.

Ti epekto daytoy ket ti pannakapataud ti potent toxin (CTX) iti uneg ti bassit a bagis (small intestine) a mangparnuay iti sobra a likido, isu a naynay metten ti panagpur-is wenno panagsuyot ti agsagsagaba gapu ta saanen a normal ti panagdaloy ti sodium ken chloride iti bagi. No naynay met ti panagpur-is, agpukaw met iti bagi ti electrolytes (fluid and salts) ket no agpukaw dagitoy, dehydration daytan. No nakaro unayen ti dehydration, saanen nga agtrabaho dagiti lalaem ket mapasamaken ti ipapatay.

Dagiti kontaminado ti vibrio cholera  a taraon ken mainum ti kangrunaan a makagapu ti sakit a cholera. Dua ti posible a pannakapaadda daytoy: maala wenno agtaud iti aglawlaw (environment) babaen kadagiti saan a naluto a shellfish – lalo kadagiti managkilaw a saandan a bugguan, umanayen nga isawsawda iti nagkammelanda sada puyotpuyotan tapno di makita ti rugit, ket mabalinen nga isakmol a ngarusngosen. Naipaugalin ket daytoy. Nakarkaron no kontaminado iti bacterium a vibrio cholera ti nagkalapan wenno nagalaan iti sinda.

Uray dagiti kinnan a saan a nabugguan a natnateng ken prutas ken dadduma pay ti mangpataud itoy a sakit. Kasta met no makontamina iti vibrio cholera a pagtataudan ti taraon ken ti mainum, kas iti poso wenno gripo, dagiti bubon ken dadduma pay a sources ti danum ken dagiti kontaminado a mailaklako a mainum ken makmakan.

Kas iti napasamak a cholera outbreak sadiay probinsia ti Pangasinan idi 2004 a nangapektar kadagiti residente ken naulit idi 2008. Kadayta dua nga insidente, naapektaran idi ti agdagup  iti 8,819 a tattao a nagsagaba iti gastroenteritis ket 464 met ti nagsagaba iti sakit a cholera. Limapulo ket lima idi dagiti pimmusay.

Ti napasamak iti Pangasinan ket posible met a mapasamak iti Sorsogon no saan a maikaskaso ti pannakaprebentar dagiti nagduduma nga strains daytoy. Kas ballaag dagiti agrebbeng iti salun-at, posible ti pannakaulit ti pasamak no maulit met ti saan a panagdaldalus wenno panagbaybay-a iti salun-at.

Ania ngarud iti kasayaatan nga aramiden?

Prevention is better than medication. Nasaysayaat ti pananglapped ngem ti agagas iti nasakit. Ti panangprebentar ti sakit ti kasayaatan nga aramiden. Panangprebentar babaen ti panangliklik kadagiti posible a pagtaudan itoy. Ipaganetget ti sanitasion wenno panagdaldalus ken panagbuggo nga umuna kadagiti taraon lalona dagiti kikilawen.

Kaaduan ngamin a kaso ti cholera ket saan a madlawan ti naapektaran. Adda kenkuana ti inpeksion a dina ammo wenno madlaw. Gagangay nga ipato laeng a gagangay a sakit ti tian wenno saan a nasayaat a panagsaad iti kinnan, gagangay a panagalburoto ti tian ken bagbagis. Dagiti met nakapsut ti pamalpalatpatanda iti sanitasion, agpugiitda lattan iti karemmengan, igid ti alad, iti igid ti karayan, iti igid ti baybay wenno sadino la ditan a pakaabutanda iti gin-awa ken panagisem.

Napeggad unay ti kakastoy nga aramid lalona iti rural areas. Ta no naapektaranen ti tao iti cholera, santo pay laeng agiwara wenno sadino la ditan ti inna pagpuggiitan, mas lalon nga agsaknap dayta a sakit. Ti makadakes, no nakadanon ti bacteria kadagiti pagtaudan ti danum a kas iti gripo, bomba a poso, bubon ken dadduma pay a sources ti danum nga usaren ken ipauneg, dita metten nga agsagaba ti sangkagimongan. Ad-adun ti maapektaran.

Lalo ket ti cholera bacterium ket agbiag iti uneg ti pito nga aldaw agingga iti sangapulo ket uppat nga aldaw.

Dagiti unay ubbing a nakapsut ti naturalesa ken resistensiada iti sakit ti ad-adda nga agsagaba itoy. Ta malaksid kadagiti immunan a nainaganan a sintomas, agsagabada pay iti nakaro a pannakaulaw ken/wenno kadagiti dadduma a kaso, agbalinda a comatose . Agsagabasabda pay wenno gurigoren.  Dagiti dadduma, agkumbolsionda.

Ania ngarud ti kasayaatan nga aramiden no makarikna kadagiti sintomas iti sakit?

Komunsulta a dagus iti doktor – nangruna kadagiti dodoktor iti gastroenteritis, ta daytoy ti linia wenno ekspertismoda. Wenno mapan iti health center iti lugaryo tapno maagasankayo a dagus ken mapakaammuanda iti kinaadda iti agsagsagaba iti cholera iti lugaryo ket maalertoda met a mangaramid iti preventive measures tapno malapdan ti panagsaknapna.

Laglagipen koma a kanayon, ti sangkatedted a prebension ket nasaysayaat nga amang ngem ti sangadram a medikasion.#