Footer

Komento iti Tugade Awards: Pili ken panagpili: Balligi dagiti naisalumina ken nasudi (Tuloyna)

Maikawalok ti Manso. Makapnek a talaga ti naratibona, natanang ken pulido ti pannakaibaskag ti description, awanen sapulem; uray ti lengguahe, superior. Nagsayaat pay ketdin ta adda nasurat maipapan iti mapukpukaw san a cultural icon iti Kailokuan ken dadduma pay a lugar, ti kalesa ken kutsero (no iti Vigan wenno Laoag, kaaduanna met a “pangturista” laengen dagiti kalesa sadiay) ken kasta payen ti aramid a panagmanso. Ket dayawek man ti siglat ti autor a mangparsua ken mangbiag iti karakter ti maysa a mumamanso ken mangalkalesa. Am-ammona ti karakter, kabisadona amin pati ramit ken gamigam ni Lolo Masong. Ngem no apay a maikawalok la daytoy a sarita, gapu iti pannakaupayko iti pannakaaramat ti simbolo a makitak a talaga nga isu ti nakabuklan ken pakabuklan ti estoria: ti panagmanso iti kabalio a maipako iti kalesa kas maiyarig iti panangtubay ken panangbinor ti nagannak iti anak. Paulo pay laeng, naibuknayen ti panggepna. Nangruna la ngaruden no agsao ni Lolo Masong, isu a mismo ti mangibukbuksil, saanen a ripiripen pay, a nasken ti panangmanso iti man ayup wenno tao wenno uray makina “tapno agnakem ken masursuruan.” Santo met lalo nga iburandis ni Lola Ingga: “Kas iti inaramidmo iti buridekmo? Pinagbalinmo nga ayup iti nalabes a panangmansom.” Santo manen sungbatan ni Lolo Masong ket lalon a maidispley ‘tay piman a “simbolo:” “‘Wan dumana itoy kastanio a dina kayat ti masursuruan ti punieta.” Ket tapno ma-justify dagitoy a panagmanso, a pisikal ken sikolohikal, siempre, iti udi, nasken a maiparang nga umno ni Lolo Masong (pettat lattan nga agadda ni nagtalaw a Manuel, a maysan nga opisial iti buyot, kalpasan ti pito a tawen nga awan kano a pulos ti ammoda no ayanna wenno anian ti kasasaadna): namansona gayam a nalaing ni Manuel. Minanso pay met gayam a mismo ni Manuel ti bagbagina babaen ti bukodna a panglakagan. Namanso met a mismo pay ni Lolo Masong iti pannaka-realize ti lakay a saan la a maymaysa ti wagas ti panagmanso—saan la parakalesa ngem parapalumba pay (karkarna, di ngata rebbengna a pagaammo ti lakay, kas maestro a mumamanso?). Ken ultimately, namanso met ni ubing a Noel  babaen ti pannakabuya ken pannakariknana iti proseso ti manso nupay saan a literal a namanso, ngem na-initiate ketdi (maysa met nga initiation story daytoy) ket nasugatan pay iti pannakadesgrasiada iti kalesa ket naammuanna nga actually, maysa a pagmansuan ti biag.

Old school met laeng ti Simmawa kas iti Igaaw. Tipikal a buya iti away, tipikal a biag ti mannalon ket namaris ken napanayag met ti panangiladawan ken panangipabuya ti autor. Pinilik a maikasiam. Gagangay a sarita ket adun ti kakastoy a masarakan: ‘tay tradisional a lakay, ‘tay tradisional a patriarka a kas ken ni Apo Tacio a maiparang a maseknan ken masikoran iti pannakasalimetmet ken pannakatagiben ti mapanawanna a patawid, kangrunaan ti daga a nagrigrigatanna ken dagiti pupuonda. Ket siempre, adda met dagiti protégé, dagiti agtawid a kas kada Emmanuel, ken ti tradisional nga agdama nga ubing iti kaputotan a kas ken ni Milis a pakaiyawatan ti tawid tapno isu ti mangituloy ken mangsaluad itoy.

Magustuak ketdi ti pannakaaramat ti simmawa kas ar-arak iti sarita (diak makita a kas simbolo no di kas arkos wenno object ti local color). Daytayto pay laeng kano ammona ti agsida iti simmawa (a babai) ti kayat ken sapulen ni Emmanuel. Ken sublianna. Saan latta ngarud a panawan wenno mapanawan ni Emmanuel ti Bacsil gapu kadagiti simmawa ditoy, uray pay makapan iti Hawaii.

Komento iti Tugade Awards: Pili ken panagpili: Balligi dagiti naisalumina ken nasudi (Tuloyna)

Kas iti Agpapadakami Amin, kasla sinopsis ti maysa nga atiddog a tale wenno nobela daytoy. Ngem saan a kas kaseksek ken kasaranta ken kasiken. Nupay saan a nadebelop a nalaing, commendable met ti attempt ti simbolismo (ranta man ken saan ti autor) babaen ti pinadis a naiparang a kasla nagpaay a shock absorber ti ina ti manar-sarita a karakter manipud iti nagpasaran daytoy a nakas-ang a kalak-aman iti ima ti bukodna nga ama. Magustuak ti naulimek a panagpaypayubyob ti baket a kasla pangyaw-awananna iti im-impenna iti lubong, ken kasla pangsarangetna iti di maapeng a saem iti kaunggan a sagsagrapenna: “baliktadenna ti pinadisna ket ti adda sindina (a murdongna) ti isakmolna… ‘imbag ta di masinit.” Ngem madlaw a saan a ranta ti autor ti agisimbosimbolo kas iti ranta ti autor ti dalag iti rangat a manglamlamut kadagiti bukodna nga annak.

Continue Reading →

Komento iti Tugade Awards: Pili ken panagpili: Balligi dagiti naisalumina ken nasudi (Tuloyna)

Implastarko kas maikapat ti Ni Dalusapi. Naisangsangayan kunak koma met itoy a sarita kas maysa nga animal story, ngem adda kaduana nga animal story met laeng kadagiti nai-Bannawag a sarita iti 2007, ti Ni Buriko ni Jovito F. Amorin (Abril 9). Sa adu metten ti sarita iti Iloko a kastoy, kangrunaanna, addan dagiti klasiko a sarita a Para Kiangan ni Juan B. Quimba ken ti Iti Lubong dagiti Ikan ni Firmo Estocapio. Ket gagangay kadagiti kastoy a sarita, maputar kas allegory wenno kas nasamay a satire ket ditoy a maitan-ok ti Ni Dalusapi ta sibaballigi a naibutaktak ken naiparangarangna ti biag ti maysa a bassit, mailupitlupit, maikuskupil a pinarsua a nangsaranget kadagiti pannubok ken karit ti biag ket iti udina, tumakder met a sititibker, siwawayawaya, sibaballigi iti bukodna a lubong. Daanen dayta nga idea, adun ti kasta nga estoria, makauma, mabalin a makunatayo. Agpayso. Ket no tao koma ti inaramat ti autor kas karakter, sa ket dina maiparang iti nasadia wenno nabarbaro a wagas, maipasuli la ketdi. Ngem agsipud ta maysa nga ayup, maysa a manok ti nangibagi ken nagparang, naiduma ngarud ti maekspektar a mabasa, ket nabalinan ti autor nga inyestoria manen kadatayo iti interesting ken exciting ken entertaining a panangibaskag a mara-fable dagita a tradisional nga idea wenno tema. Makapnek ti sarita nupay gagangay, nakapapati uray sumiasi iti realista nga ikub nupay agbatbatay latta iti realidad ti biag. Maitugotan ti siglat ti sirmata ken panagpalpaliiw ti autor babaen ti panangikawesna iti baro met a panangibunannag kadagiti siguden a proverbio iti biag iti popular a kultura, kas koma itoy: “No asino pay ti naari, isu pay ti dakdakkel ti bitukana.” Ken daytoy: “Matayda iti panagbutbuteng,” a mabalin nga i-relate iti famous a linia nga “ang takot ay nasa isip lamang” manipud iti Oras Na a kanta ni Coritha. Wenno ti “narigat met no kanayon lattan a kumkumiet no siplagen ti darisayen” ken ti “nabaelannan nga iningaran ti kawitan a kabutbutengna” a mabalin a kunaen nga inspirado ti kanta met laeng a Coward of the County ni Kenny Rogers (“sometimes you gotta fight when you’re a man”). Wenno daytoy pay: “Bagi dagiti babassit ti paat-atiw; bagi met dagiti dadakkel ti kantiaw.” Malaksid kadagita, maysa met nga ulidan nga initiation story ti sarita, a ti maysa a nalupoy ken basbassit a pinarsua nga ikuskuspil ken kabkabilen ti maysa a dakdakkel a pinarsua, nga iti udina, limmaban ti basbassit ket nangabak, kas iti klasiko a rivalry ti ubbing iti nalatak a Tagalog a sarita nga Impeng Negro ni Rogelio Sikat.

Continue Reading →

Komento iti Tugade Awards: Pili ken panagpili: Balligi dagiti naisalumina ken nasudi (Tuloyna)

Ngem saan la a gapu iti kinasikenna kas convincing ken nakappapati a tale wenno estoria. Maysa met a social commentary daytoy, naka-bilbileg, epektibo a naaramat-na ti biag ti maysa a prope-sional a mannipdut tapno maiparangarangna ti kinaru-ker ken kinarupsa ti adda a kagimongantayo, idi man ken iti ita. Naipakita ken naipa-neknek ti biag ken panagbiag ti maysa a kunatayo a manag-dakdakes wenno kriminal (agsipud ta krimen ti panag-takaw ken pananggundaway iti pada a tao), ket babaen kenkuana, mapasingkedan-tayo ti naipanurok a kinadakes ti agarup isuaminen nga adda iti gimong wenno sektor. Iti man gobierno, iti simbaan, kadagiti man nangangato ken nababa, dadakkel ken ba-bassit, babaknang ken naku-rapay. Agpapadakami met la amin, kuna ni Masiong ket babaen iti maysa a makuna nga small time wenno bassit nga ikan la a kriminal wenno agtatakaw a kas kenkuana, agbalawtayo. Ta no utoben ken awatentayo, ad-adu ken amang a nakarkaro ti aramid dagiti big time ken big fish a mannipdut ken mannibrong iti gimongtayo.

Continue Reading →

Komento iti Tugade Awards: Pili ken panagpili: Balligi dagiti naisalumina ken nasudi (Tuloyna)

Iti panagpilik, malaksid iti panangimano iti novelty wenno
kinaisangsangayan, pinadayawak dagiti mannurat a nangipamatmat ken
nangipasnek iti craft wenno kinasiglat ken kinasamayda kas fictionists
ken literary artists. Wenno kadagiti mannurat a mangipaneknek iti saan
nga ang-angaw nga effort ken panagpadas a mangpapintek pay kadagiti
wagas ken estilo nga ammoda. Inikkak iti amang a puntos dagiti
nangsangal a sibaballigi iti inkagumaan wenno pinadasda a panglakagan
wenno teknik. Rebbengna laeng a magunggonaan ti labor of love dagiti
naanus, napasnek, dedicated, napudno a writer-artists.

Continue Reading →

Komento iti Tugade Awards: Pili ken panagpili: Balligi dagiti naisalumina ken nasudi (Tuloyna)

Kas kuna ni Jose Y. Dalisay, maysa a premiado a piksionista ken propesor iti literatura: “It isn’t enough to say that a character is ‘attractive’ or that an event was ‘memorable,’ or to talk about ‘the lost of freedom and the absence of justice’ and ‘the pernicious effects of poverty.’ The fictionist has to render these ideas in physical form, in fresh but convincing situations that will suggest or provoke reactions like ‘wonderful’ or ‘depressing’ without actually using these words.”

Continue Reading →