Komento-Salaysay: Komentario kadagiti Naisalip a Daniw iti (JJFCLA)

Nabayagen a naibatad ni Apo Beltran dayta a paliiwna, idi pay 1986, iti nangabak a salaysayna. Ken kinapudnona, paliiwna ketdi dayta kadagiti nabasa ken inadalna a dandaniw dagiti Ilokano a mannurat sakbay ti Martial Law idi panawen ni Apo Marcos. Kasta kano ti dandaniw ken panagdandaniw iti Iloko kadagidi a panawen, ngem in-inut kano met laeng a nakaruk-at dagiti mannurat nga Ilokano kadagiti panawen iti arinunos ken kabayatan ti Linteg Militar ket nagputarda met kadagiti “modernista” ken socially-conscious a dandaniw ket sumagmamano ti immibbet ken rimmuk-at iti “nakailubnakanda a romantisismo.”

Ngem daydiay damo a paliiw ni Apo Beltran, saan nga interamente a naibbatan/inibbatan ti dadduma a mannurat nga Ilokano ket ti imasna, agingga kadagitoy, masarakan pay laeng iti adu a putar ken panagputputar dagiti mannaniw iti Iloko, nataengan man wenno ubbing a mamannurat. Nalabit, saan ken saanen nga agbaliw daytoy wenno saan ken saanen a maliklikan ti kastoy ket agtalinaeden daytoy kas gupit wenno nakaparsuaan ti panagdaniwan nga Iloko. Nupay, makapabang-ar met ketdi a maammuan nga adu metten nga Ilokano a mannaniw iti Iloko ti permanenten nga immibbet wenno nakaruk-aten itoy.

1. Mamagbaga ken mamalbalakad, romantisista ken moralista a kaskasaba

Kaaduan kadagiti naisalip ti nasurat a didaktiko wenno panangaskasaba a romantisista. Ket kas didaktiko a romantico, kaaduan a daniw wenno verso ti agtun-oy wenno naigagara a pammagbaga, pammalbalakad, paratignay, inspirational wenno ‘tay makunkuna a desideratum (plural: desiderata; kayat, masapul wenno kasapulan a bambanag) a pinalatak ti daniw a “Desiderata” ni Max Erhmann Nakalatlatak daytoy a prose poem ket masansan a makita wenno mabasatayo kadagiti poster wenno card ket no kua kadenna met daytay nalatak a “Footprints in The Sand” ni Mary Stevenson, wenno saan, daytay naindaniwan a kararag a "Serenity Prayer" ("God grant me the serenity to accept the things I cannot change, courage to change the things I can, and the wisdom to know the difference.") ni Reinhold Niebur.

Kitaentayo daytoy “Quo Vadis, Agtutubo?” manipud iti koleksion ni Val Zed (parbo a nagan ti nakisalip):


Pagturongam agtutubo?
Nawatiwat pay daliasatem
Magnaka a sikakarting
Napnuan anag ken simbeng
Sapulem uged a kaikariam
Dakulap nataba a kapanagan
Adda kadagita imam
Uged a kaikariam, masakbayam
Ngem taliawem aglawlaw
Tapno dika mayaw-awan
Adu ti dalan agtutubo
Namurumuran seba ken siit
Palab-og ken uppapay
Derrep ken sulisog
Dagitoy dagiti balangan
Panagdalliasat iti dalan
Annadam ti maitebbang
Tapno dika mayaw-awan
Umaddangka a napnuan sirmata
A mangbirok narimat nga agsama
Wen, agtutubo sapulem
Nataba a bugas masakbayam.

 

Kasta met dagitoy nga stanza iti “Agtangad iti barsanga” iti koleksion ni Jab Ang Lem (a nakaiparangan manen dagiti tradisional a persona a kanayon a maaramat iti Literatura Iloko, iti man daniw wenno fiksion: ‘tay lakay ken ubing, a masansan nga agapo, ket kas manamnama, mamagbaga latta ti tradisional a napnuan praktikal a sirib ken padpadas a lakay-maestro iti tradisional nga inosente nga ubing-adalan):

 

agsingsingpetka, apok, agadalka
a naimbag ta kasta met ti impatawidmi
iti amam uray naisalda ken nailako
amin a talon ken bangkagko
ti adal agtalinaedto latta a kinabaknang
awan ti makaagaw dayta kenka
uray lakaykanton a kas kaniak
kukuamto ti adalmo iti agnanayon.

ala, apok, ipasnekmo ti agadal
no dayta ayat, saan a malabes
kamkamatendakanto dagiti babbalasang
inton agturpos ken addan trabahom
no patiennak, saankanto nga agbabawi
kunamto a pudno ti balakad ni lolo
aglalo no makitakto pay ti panangawatmo
iti diplomam iti nadaeg nga entablado.

 

Saan met a pakalagidawan no kastoy wenno kakastoy ti putaren a daniw ngem gapu iti kinalataken ti desiderata style wenno tema a kas iti “Footprints…” nagbalinen dagitoy a kadawyan, kayatko a sawen, overused wenno overly exposed, nagasgas, nagagara, nadudog unayen dagitoy nga estilo ket kaaduanna a nagbalinen a cliché wenno trite wenno corny payen. Maulit-ulit, makauman, awananen bileg ken pikapik dagiti kaaduan a balikas wenno prase a mainaig kadagitoy a tema (kas iti “quo vadis,” “nawatiwat a daliasaten,” “uged a kaikarian,” “dalan a namurumuran seba ken siit,” “umaddang a napnuan sirmata,” “narimat nga agsapa,” “adal agtalinaed a kinabaknang nga awan makaagaw; kukua iti agnanayon,” “ipasnek ti agadal,” “balakad ni lolo,” “diploma,” “nadaeg nga entablado” etc.).


(Adda tuloyna)