Komustan ti Literatura Ilokana?

Salaysay ni Rilo  A. Bedo

(Tuloyna)

 

Ngem daytoy a panangusat dagiti mannurat nga Ilokano iti baro a dalan, saan latta a naan-anay ti panagballigina. Nakunak ti kasta ta iti pasalip, manmano nga agkakatunosan dagiti hurado aglalo la ngaruden no agduduma a panawen ti nagtaudanda.

No nataenganen ti hurado ket saanen a nakaalut-ot iti nakairuamanna a klase ti sarita, saannanto a maikkan-pateg dagiti sarita dagiti agtutubo wenno ub-ubing ngem isuna nga agtultuloy nga ageksperimento iti sarita wenno mangpadpadas a mangusat iti baro a dana. Kutitna la ketdi dagiti sarita a kasta idinto a nangato ti ranggoda kadagiti naub-ubing a hurado a mangad-adal iti taray ti agdama a henerasion dagiti mannurat.

Isu a nasayaaten no agtutunos dagiti hurado kadagiti pasalip kadagiti pilida a mangabak a sarita. Ket no maidasar dagiti nangabak, mabalin a libbian dagiti dadduma, kursonada dagiti dadduma, ken di ikaskaso dagiti dadduma. Ngem saan met ngarud a mabalin a mabaringring ti pangngeddeng ti hurado.

Ket no kasta a kasta ti mapasamak, maiddep ti tarigagay ni mannurat nga agsurat kadagiti ipagarupna a klasiko a sarita. Aglalo la ngruden no awan ti sidadaan a mangawat a publikasion kadagiti sursuratenna.

Pagsayaatanna ketdi, silulukat ti Bannawag kadagiti kakastoy a sinurat. Paliiwen dagiti sursuraten da Joel B. Manuel, Roy V. Aragon, Daniel L. Nesperos ken Ariel S. Tabag. Baro a putahe ti idasdasarda kadagiti agbasbasa a no maminsan pakadildillawanda ta narigat kano a maawatan dagiti sinuratda. Aglalo la ngaruden no daniw ti sinuratda!

Kasta metten ti Tawid News Magasin, mamatiak a silulukat dagiti panidna kadagiti kabarbaro a sinurat a mangpabaknang iti Literatura Ilokana. Laeng, agar-aripapa dagiti dadduma nga agipatulod.

Ngem no saan nga agkuti ni mannurat nga Ilokano itan, kaanonto pay? Masapul nga itag-ayna ti bukodna a literatura. Mabalin a dida maawatan ita ngem iti umno a panawen, mabalin a maitan-okto gapu itoy nga inisiatibona.

Iti kallabes, nagbalin a nabara nga isyo a napagpapatangan iti social media ti maipanggep kadagiti “ism” iti Literatura Ilokana. Napagpapatangan ti nagpintas a sarita a makuna a magic realism ngem saan a nangabak (no diak mariro) iti pasalip. No koma kano nakita dagiti hurado ti kinaisangsangayan ti sarita, mabalin a daytoy ti nangyalat iti kangrunaan a gunggona. Iti pannakabasak iti nasao a sarita, pudno man met a napintas ken naidaddaduma.

Iti saritaan iti social media, nagtinnag iti koneksion ti Literatura Ilokana iti relihion, ken ni Jesus/Kristo, kristo ken dagiti paspasamak iti Biblia a naibudi iti sinurat. Ditoyen a rimmaba ti saritaan (ta kasta no madakamat ti pammati, relihion iti ania man a saritaan, dinniskutir—awan paabak).

Iti bukodko a pananganalisar iti nasao a patangan, makunak a di pay nakasagana ni Ilokano (saan laeng a dagiti mannurat) a mangawat kadagitoy a pagdur-asan koma ti literaturana. Maliklikan latta ngarud dagitoy nga isyo/tema tapno laeng awan ti mapasugkian. Ngem mamatiak nga addada mannurat nga agsursurat latta kadagitoy kas pempenda a sarita nga iti umisunto a panawen, kintayegenna ti agamang ti Literatura Ilokana.

Pagpiaanna latta met, adda dagitoy pasalip a rumtaban/sumngayan dagiti naidumduma a sarita a no maminsan, maibaba iti ranking no di agkakapanawenan, agkakatunosan dagiti hurado a kas nadakamat itayen. Ngem napintasen a pangrugian iti itatayaktak latta ti bukod a gameng.

Ngarud, ken ni mannurat nga Ilokano, saan koma a bumdeng ti riknana a mangsurat iti sarita a kayatna. Agsurat iti pamiliar kenkuana a tema tapno di agkarkarawa iti sasawenna. Pamiliar  ngem saan a makasugkar. Ipanunotanna a ‘tay naidadduma ti pannakaiparangna tapno di makasuya.

Napintas daytoy nakuna ni Madam Linda: Saan a nasken nga adda moral ti sarita. Ti sarita ket sarita laeng, daydiayen. Ket no nagballigika a nangala iti atension ti agbasbasa tapno saanna nga ibbatan ti manuskritom, sarita ngarud dayta, saan nga exposition. Dagiti ngamin dadduma, ad-adu ti sermon ken exposition, saanda nga agis-istoria a kas koma ti panangestoriak iti kasingedan a gayyemko no ania ti nagbanagan ti umuna a date-mi iti crush-ko. Kasano a mapagbalinko nga “exciting” ti panagistoriak a kas met laengen adda ti gayyemko idi mapasamak ti amin nga is-istoriaek kenkuana?

Agkakadua koma ngarud dagiti mannurat nga Ilokano a mangpadur-as pay iti agamang ti Literatura Ilokana. Ipasnekda ti agsurat kadagiti naidaddaduma, saan a tradisional laeng a pangkomersialismo ti papelna. ——#30.