Komustan ti Literatura Ilokana?

Salaysay ni Rilo A. Bedo

 

WEN, masaludsod ita a panawen: Komustan ti pagsasao nga Ilokano? Kangrunaanna, ti Literatura Ilokana? Adda kadin dinur-asan daytoy? Wenno agngangabiten?

Masaludsod dagitoy gapu iti agtultuloy a panaghaytek ti lubong. Mapaliiw ngamin a manmanon dagiti agiray nga agbasa iti nakayanakanda a lengguahe aglalo ti Ilokano. Kasla ibainda payen ti agsao iti Ilokano. Ken manmano dagiti mapatanor a mannurat.

Kadagiti okasion, mapaliiw  nga uray agkodigo ti agsasao iti sango, nagadu latta ti biddut ti sasawenna saan laeng nga iti ortograpia no di ket iti umno a panagusar kadagiti balikas. Pagarigan: aginggana ditoy, aginggana idiay. Wenno: tumakderak man ditoy nagtugawak. Ken adu pay nga umarngi kadagitoy.

Sabali laeng dagiti agbeddal nga agsao iti Ilokano. Mapaliiw daytoy kadagiti agbasbasa iti uneg ti simbaan (Umuna ken Maikadua a maibasa), kadagiti programa iti barangay ken pagadalan. Pagangayanna, imbes a sumnek iti isip ken puso dagiti dumdumngeg iti kayat nga ipaawat, ay, kurangkurangen ti impormasion. Kasano, malaksid iti beddal a pannakaibasa dagiti balikas, adda pay agsardeng uray saan pay a nagngudo ti linia. Wenno sabali ti ayugna. Imbes a saludsod, normal laeng a binatog.

Nalaka a kunaen a dagitoy, saanda a naruam nga agbasa iti nakayanakanda a lengguahe. Isuda dagiti di nangikankano, mangikankano iti kinapateg daytoy iti biagda. Ad-adda nga impategda dagiti ganggannaet a pagsasao. Nakas-ang a panunoten ngem isu ti agdadata a kinapudno.

Malaksid kadagitoy, mabalin a makitatayo no addan dinur-asan ti Literatura Ilokana kadagiti agruruar a sinurat aglalo kadagiti daniw, nobela ken sarita.

Wen, kasano kaadayon ti nagteng ti Literatura Ilokana? Iti panagsuratan ti sarita, saan kadi a nabalud ni mannurat nga Ilokano iti impluensia dagiti id-idoluenna a nagkauna a mannurat? Nagbalin kadi a paspasurot iti istilo dagiti idolona? Tradisional latta ti sursuratenna?

Saan ngata a nangusat ni mannurat nga Ilokano iti bukodna a dana?

Sangkakunada, uray iti daniw, nga awanen ti baro a tema a maisurat. Ngem tapno agbalin a naidumduma ti presentasion ket makaay-ayo kadagiti agbasbasa, baliwan nga iparang/isurat. Mangpanunot iti istilo a di pay naar-aramat. Saan nga agtalinaed lattan iti de-kahon a nabasbasa iti napalabas.

Mangusatka iti baro a dana, kasta man ti nakuna ni Madam Linda Lingbaoan-Bulong iti komentariona iti hinuraduanna a maysa a pasalip.

Kunana, “ti makunak, awan ti sarita nga agpapada ti tema, plot, wenno pannakasuratna iti nasao a libro. Ditoy met a naamirisko nga awan ti patingga ti kabaelantayo a panunoten.” Ti libro ni Neil Gaiman ti kayatna a sawen.

Isu nga iti panagpilina kadagiti mangabak, ‘tay naidaddaduma, ‘tay baro iti Literatura Ilokana. Nangato iti ranggona dagiti nangtratar iti tema wenno isyu a di maikankano wenno di inikkan ti pateg kadagiti naglabas.

Ngarud, kadagiti naisalip, awan lugarna dagiti tradisionalen a sinurat. Ta mabalin a kayatna a maimatangan no dimmur-as met laeng ni Ilokano iti/kadagiti sursuratenna. Ket nalabit a ragsak ti nariknana ta saan a napaay a nakabasa kadagiti kabarbaro a dasar iti Literatura Ilokana. Laeng, dagiti dadduma, limbesda iti uged. Gimminad dagiti saritada gapu kadagiti pasamak a nairamanda a saan koman a rumbeng pay a maipan.

Nupay kasta, napintasen a damag dayta iti kurditan-Samtoy.

Kasano ngarud a makausatka iti baro a dalan? Kastoy man ti kuna ni Lingbaoan-Bulong:
Kastoy ti kayatko nga aramiden kas mannurat: palubosak ti panunotko nga agampayag iti labes dagiti adu a nasuraten a sarita tapno mangpartuatak met iti baro a lubong a di pay naadakan ti dadduma a mannurat. Ngem mapasamak laeng daytoy no ikkak ti panawen ti bagik, saan laeng nga agbasa kadagiti naipablaaken a sarita tapno maliwliwaak, no di ket agbasaak tapno kitaek no kasano ti namay-an ti mannurat iti inaramidna a lubong ket sapulek ti nangrikepanna a ruangan ta daytoy ti luktak ket ditoyak met a mangrugi a mangsangal iti bukodko a lubong.

Adda tuloyna