Footer

Kritisismo iti Ababa a Sarita

Sinurat ni Manuel S. Diaz

(Editor’s Note: Idi 1992, nagbalin a hurado da Apo Manuel S. Diaz, Salvador A. Espejo ken Fernando A. Sanches iti pasalip iti sarita nga inesponsoran ti Governor Evaristo Titong Singson Memorial Award for Iloco Literature (GETSMAIL). Adtoy nga ipablaakmi ti salaysay ni MSD, chairman ti board of judges, tapno adda pamalpalatpatan dagiti mannurattayo no kasano ti pannakaarisit dagiti naisalip a sarita ken patienmi a makatulong kadakuada a mangpili iti maiyanatup ken nabaked a sarita tapno dakdakkel ti tiansada a mangabak iti pasalip.)

Kritisismo iti literatura

Iti daytoy a gundaway, kayatko a trataren ti maipapan iti literary criticism iti apagkanito, no ania daytoy, satayonto bumallasiw iti ispesipiko a topiko maipapan iti kritisismo ti short story.

Umuna unay, ammuentayo no ania ti literary criticism babaen ti depinisionna iti English: “It consists of two words – literary and criticism – which is the analysis, evaluation, justification, description or judgment of works of literary arts, such as poetry, drama, novel, short story.” Ngarud, maysa a kita ti literatura kas iti daniw, drama, nobela, ababa a sarita wenno sabali pay a critical work.

Maibilang daytoy a sabali a kita wenno naisangsangayan a porma ti sinurat (genre) gapu iti narikrikut ken at-atiddog a panawen a maaramat iti pannakaputarna a pakairamanan ti naun-uneg a panagsukisok wenno research work maipapan iti kita ti literatura nga amirisen, adalen ken kritikarentayo.

No dadduma, maintrigatayo iti kaipapanan ti balikas a kritisismo. Ket dagus nga umapay iti mugingtayo ti negatibo wenno pagkapsutan nga aspeto ti sinurat ti maipangruna nga iparang ti kritiko. Saan. Masapul a maiparang nga agpada ti pagpigsaan (strengths and merits) ken pagkapsutan (weaknesses and demerits) ti sarita wenno nobela a kayattayo a kritikaren para ken agbasbasa.

Maibatay ti porma ken linaon (form and content), maibilang ti literary criticism a kas literary essay. Hence, it is a subjective non-fiction composition, usually prose in form, in which the writer develops a theme or expresses his ideas about the work under study.

Ti book review ti maysa nga ehemplo daytoy a sinurat. Book review maipapan iti nobela wenno antolohia wenno koleksion ti short story, a buklen ti opinion, analysis ken kapanunotan ti reviewer (30-40%) ken linaon wenno substance (60-70%).

Kritisismo iti ababa a sarita

Iti panagkamengmi a kas hurado ti Literary Grants ti Cultural Center of the Philippines Regional Committee a mangpili iti tinawen a grantee ti CCP iti nagsasaruno a lima a tawen manipud 1989 agingga idi 1993, ken chairman ti Board of Judges ti Gov. Roque Ablan for Iloco Literature (GRAAFIL), Gov. Evaristo T. Singson Memorial Awards for Iloco Literature (GETSMAIL) ken kameng dagiti dadduma pay a pasalip ti short story nga inesponsoran ti Economy Tours and Travels, Inc. (ETTI) ken Kokua Lima Hawaii No, kayatko man nga ibingay dagiti padasko a nakipagpili kadagiti nangabak a sarita a gapuanan dagiti beterano ken agdadamo a mannurat.

Daytoy met a wagas ti ar-aramaten ti editor iti agtinawen a koleksion ti Best American Short Stories, antolohia dagiti kapintasan a sarita a naipablaak kadagiti literary magazines idiay United States ken ti O. Henry Awards, maysa pay a nalatak nga Anthology of American Short Stories. Ditoy a pilien dagiti hurado dagiti 20 a kapipintasan a sarita manipud iti rinibu a maipablaak kada tawen.

Daytoy ti padasmi iti GETSMAIL: Iti umuna a panagbasa, inlasinkon iti baba ti SAAN dagiti talaga a saan a nakagaw-at iti pangrukodak ket saanen a kasapulan ti second reading. Maikadua, inlasinko iti babaen ti YES dagiti nakapasa ken iti babaen ti MABALBALIN, dagiti agpangpangadua. Idi nalpas ti first reading, napanen ti nasurok a kagudua iti SAAN ket nakapiliakon iti 15 iti WEN ken sumagmamano nga agbibitin iti MABALBALIN.

Iti maikadua a rikus, sangapulo laengen ti imbatik iti babaen ti WEN ken napan aminen dagiti dadduma nga entry iti SAAN. Nupay kasta, saan pay a nalpas ti proseso: napanak manen iti maikatlo a rikus a nanginotarak iti pammaliiw ken reactionko no ania dagiti pagpigsaan ken pagkapsutan dagiti pilik. Kas iti: di nakapapati ti karakter, nakapsut ti plot ti sarita, di mayataday ti dialogue, mechanical ti pannakarisut ti problema (deus ex machina) ken dadduma pay a demerit.

Iti sabali a bangir, kinomentarak met dagiti adda iti kannigid (WEN) iti: nakapapati ti pannakarisut ti problema, naisangsangayan ti pannakawarwar ti istoria, makapikapik ken nalamuyot ti lengguahe, nakapapati ken di namnamaen ti paggibusan ti sarita ket awanen ti sapulem pay, sabali a putahe ken realistiko, napintek ken nasedsed ken iladawanna ti kinapateg ti kultura iti Kailokuan, kdpy.

Idi magupgop dagiti pilik ken pili dagti dua a kameng (da Apo Fernando Sanchez ken Salvador Espejo), immuna iti ginasut a kilometro ti Cynthia Luna: Kapisi ti Bulan ni EVA ANGEL LEO (Rey Duque). Unanimous pay ti pilimi a manmano a mapasamak iti short story contest gapu ta agduduma ti panirigan ken raman dagiti hurado. Pakasaritaan ti maysa a socialite a nadanonna ti maika-40 a panagkasangayna a di pulos natulawan ti kinabirhenna ti Cynthia Luna…

Iti met salip ti Kokua Lima Hawaii No, nagsisinakami a tallo, da Manong Pel (Alcantara) ken ni Bert Angco, iti pilimi. Ket nagangayanna a ti “Ti Simbaan ti San Guillermo” a sarita ni Pietro L. Gina (Leticia Fariñas) a maikatlo iti listaak, ken nababbaba iti listaan da Bert ken ni Mang Pel, ti nangyalat iti umuna a premio. Pilik ti “Mangmatimati dagiti Bituen ti Escopa‘ (Loring Tabin) nga iti panagramanmi kabaruanan ti estilo iti pannakasuratna ken addaan iti tema maipapan iti kinadangkes ti tao iti padana a tao. Ti “Ti Simbaan…” kombensional ti treatment ti autor maipapan iti maysa nga anak a kayatna a suktan ti apeliedona gapu ta ibainna daytoy iti agbalin nga asawana a maysa a mestisa-Espaniola.

Kasano a suraten

Kas iti amin a porma ti panagsurat, kasapulan unay nga ammuen nga umuna ti maipapan ti suratem. Very basic daytoy iti panagsurat. Dika makasurat iti kritisismo ti sarita no dimo ammo ti agsurat iti sarita, natural dayta. No agsuratka koma maipapan iti sida, masapul a batokem ti baybay a paglanglangoyanna. Ket no maipapan met iti billit, masapul met a makatayabka tapno ammom ti rikna ti adda iti tangatang.

Masapul met nga adda panggepmo a mangsurat a kayatmo nga ipaawat iti agbasbasa, no ania pay ti mainayonmo a mangted iti pagpanunotanna iti estilo a naurnos, nalawag ken medio makaray-aw iti agbasbasa.#