Footer

Kritisismo iti naun-uneg a kaipapanan (Tuloyna)

Ni  Jaime M. Agpalo, Jr.

 

Maysa met a pagayam a mannurat ti kanayon nga agtext a dagiti koma komentario ken kritisismo a dillaw ken babalaw kadagiti nangabak ti suratek a kas kadagiti immuna a sinursurattayo. Ta adda kano dagiti babalawenna kadagiti sumagmamano a nangab-abak iti pakontes a sarita.  Panangiparang kadagiti madillawna iti sarita agraman dagiti rason no apay a nasaona ti kasta a banag.

Insikkirna pay nga agingga nga awan ti mangdillaw ken mangilawlawag kadagiti pagkamtudan ti sarita, awan ti dur-asan ti literatura ni saluyot. Lalo itan ta addan marikna a panagsisina. Adu dagiti sinurat ngem kurang ti kritisismo kadagitoy a pangidiligan-pakaammuan ti linaon ti kinarakaran.

Adudan a nangibaga daytoy.

Sabali met a kamannurat ti nagkuna a namaymayat met laeng no dagiti constructive criticism ti suratek a kas kadagiti sinurattayo iti bilingualpen. (Rimmuar nga immuna iti daytoy a kolum sakbay a mairuar iti bilingualpen, kamalig wenno Ilocaniana.)

Iti maysa a diskusion, naisingasing kaniak a masapul a neutral met ti kayatda. Isu nga adda dagiti sinurattayo a pagpintasan ken pagdaksan ti sinurat. (Siguro, uray dakayo ket malagipyo pay?)

Saan a makapudno ti agsurat iti komentario ken kritisismo. Napadasantayon ti nagsurat kadagiti tallo a klase ti komentario ken kritisismo. Nasalimuot ti agsurat iti kritisismo ta agduma la ket ngarud ti pagduyosan tunggal maysa. Adda mayat iti panangdillaw iti biddut ken pagkapsutan ken adda met mayat iti napulpulos a constructive. Adda pay mangayat iti neutral wenno agpada nga iparang ti pagpintasan ken pagkapsutan ti sarita. Agpapada dagitoy a pakasursuruan.

Iti innak panangtingiting iti amin a singasing, ken panangtimbang kadagiti argumento, natakuatak a saan pay a sisasagana dagiti dadduma a mannurat nga Ilokano itoy a benneg. Isu a masansan nga ikabiltayo a kas pagwadan wenno pagulidanan ti kinuna ni Ralph Waldo Emerson, a kunana…no root pulling wenno iti Ilokano, awan ti maparut a barbas wenno dutdot iti panangidatag iti kapanunotan.

Iti kritisismo iti Tagalog a kas iti sinurat ni Roberto Añonuevo a “Candon: Isang Pagbasa sa Epiko ni Reynaldo A. Duque” ken ti Pamulinawen: Isang Pagbasa sa Epiko ni Jose Bragado”, imbinsabinsana dagiti biddut dagiti sinurat ket imparangna dagiti pammaneknek no apay a naibagana dayta a banag. Isu nga adu dagiti mangayat iti kritisismo a mangibaga iti nagbiddutan. Kunaen met dagiti dadduma a patpatiray-ok a komentario ken kritisismo kano dagiti mangibaga laeng iti nagpintasan dagiti sinurat. Kaykayatda a basaen ken maammuan ti kabalikid ti sensilio.

Talaga a saan a masurotan ken makapudno ni agsursurat iti kritisismo kadagiti agbasbasa. Ta ania ngamin aya ti nasayaat nga aramiden? Sabagay, uray iti internet ket saan nga agkakatunosan dagiti agbasbasa iti kritisismo. Adda dagiti mangayat iti nasam-it, adda met iti napait.

Sabali met ti nagkuna nga ad-adu kadagiti kritiko iti web ti mangayon kadagiti mannurat. Patpatiray-ok kano dagita ket limmukneng dagiti panirigan a pakapukawan ti napudpudno a kaipapanan ti literary criticism. Ta rumbeng kano laeng nga “excellent and authoritative and punishing’ ti kritisismo.

Ni mannurat Edna St. Vincent Millay kunana met, “A person who publishes a book willfully appears before the populace with his pants down. If it is a good book, nothing can hurt him. If it is a bad book, nothing can help him.”

Nupay kasta, agpada a napudpudno a pakaadawan iti addang nga agturong iti narangrang-ay a literatura dagiti amin a kita ken klase ti kritisismo agraman ti wagas a panangtimbang iti sinurat.

Ta no agkritikarka, saan a ti sinurat wenno ti mannurat ti makagapu a sinuratmo dayta a kritisismo no di ket ti literatura. Saan koma a masaktan ni mannurat wenno dagiti agbasbasa ta ti kritisismo ket maysa met a panangilinteg iti biddut tapno ad-adda pay nga umamnut ti literary produce.

Ken maysa, maysa met nga arte ti panagsuratan iti kritisismo. Nagduduma man ti panirigan makatulongda amin a mangidur-as ti literatura.#