Labaw: Kamalig ti Gumil-La Union! (Umuna a paset)

AWAN katukadna a gameng iti kamalig ti GUMIL La Union ti libro a LABAW.

Maysa a gameng a dinto umagen ti panawen no di ket agnanayonda a maikamalig iti puso ken isip iti asinoman a makabasa. Wen, naisang-sangayan a gameng daytoy a libro a nasken a mabasa ti amin nga Ilokano, lalo dagiti agtutubo.

Ngamin pabaruen ken papigsaen pay dagiti linaonna ti bara ti pammateg iti puli, ti pannakkel iti kinaasino, ti naidumduma a ladawan ti kaindaklanan a Malayo, ni Ilokano.

Saan laeng a namsek kadagiti adal ken sursuro no di pay nagameran kadagiti nakail-Ilokano a kannawidan, kultura, pammati, aramid ken ugali lalo kadagiti pagteng iti away. Ti away a taeng ni Ilokano ket sibibiag a nailadawan kadagiti sarita. Ket no sika ti adda iti siudad, mariknam la ketdi ti gagarmo nga agawid iti dinakkelam nga away. Mabasa ditoy a libro dayta a panagawid a nailadawan iti panang-kammet ti gagar ti puso ken rikna.

Nagduduma dagiti nailadawan: arapaap, balligi ken pannakapaay, ayat ken liput, panangitag-ay ken panangimameg, irurukuas ti bileg iti bileg, ti killo ken ti naamnut a prinsipio, ti pantasia a kapipintasan. Ti Ilokano ket Ilokanonto latta, uray sadino ti papananna, awitna ti bukodna a literatura.

Asino ti nangibaga a naudi ni Ilokano no maipapan iti pantasia?

Nagbiddut ti asinoman a mangipagarup ta adda ditoy a libro ti “Harry Potter” ni Ilokano.

Napintas pay nga ibasa ta addaan iti naidumduma a wagas ti pannakaisurat dagiti binatog, naindaniwan a panangiyablat.

LABAW, ti libro a naisurat babaen ti naannad nga ima ken nawada a panunot, iti ayat ken pammateg. LABAW, ti daton ti GLU iti puli ni Ilokano.

Intay man taldiapan ken ramanan ti imas dagiti linaonna a sarita. Ket saggayasaentayo nga ibinsabinsa ti awan kapadada a raman.

1. CHECKPOINT – ni Pelagio A. Alcantara. Ababa ngem namsek dagiti balikas.

Sarita a nakailadawan ti agruprupsa a gimong ti Kailokuan. Lalo kadagidi a panawen a di mabalin nga ilako iti sabali a probinsia ti birhinia ni taga-Ilocos Sur. Adda “checkpoint” iti beddeng ti probinsia.

Aniaman a maibiahe a tabako, makumpiska ket saanen a maala pay ti akintabako. Adda ngamin red drying ti tabako iti probinsia. Mapukawan kano iti buis ti gobierno probinsial no mailako iti sabali a probinsia dagiti produkto a tabako.

Maysa a “nakaam-amak” a sarita a di laeng nangdillaw iti alingasaw ti agruprupsa a kinabuyok no di pay binaringkuasna ti agdudungsa a rikna; rinubrobanna ti apuy iti barukong dagiti nakariing iti parbangon; ken linuktanna dagiti mata a simumulagat. Napapanawen la unay ti pannakaipablaakna idi 1970.

Nagameran ti sarita kadagiti metapora a nangpabileg iti mensahe a diayana, “ti panangirupir ti kalin-tegan.” Kas kuna ni Nemesia, ti kang-runaan nga agakem, idi gamsawenda ti sangakarton a tabakona: “Ikarik a salaknibak daytoy a karton ingganat’ patayko. Daytoy a karton nilaonna ti ling-et, lua, tuok ken ragsakko. Nabalkot ditoy ti masakbayan dagiti annaktayo, ti gasat ken arapaapda. Naipisok ditoy ti kalinteganda a mairanud iti daga nga imparabur ni Apo Dios a pagraramanantayo. Gapu itoy a karton, mapantayo iti simbaan a mangidaton iti panagyaman, itedtayo met dayta a panagyaman iti uneg ti biombo. Wen, itakderko, natan-ok a Soldado, daytoy nga imet a kas iti panangitakder ni Gabriela Silang ti kalintegan dagiti naadipen idi napasag ni Diego Silang iti saklotna. Diak itulok a gamsawenda. Namanta ipukkawda a ‘bayanggudaw!’”

Ladawan dayta ti Ilokana. Babai a natibker ken di paikuspil. Babai a sidadaan a mangsalaknib iti karbenganna agingga iti patayna. Kadaytoy a sarita, naipasngay manen ni Gabriela Silang. Daytoy a sarita, palpalagipanna manen ti tunggal umili maipapan kadagiti karbengan ken kalintegan, kas umili, kas tao. Maysa a dramatiko a sarita a nasken la unay a mabasa ti amin, lalo dagiti agtutubo, ta itayokna ti kaunggan, iti lubong ti panagpapada ken wayawaya, iti hustisia ken kappia, iti panagayat ken pammateg.

Nakaam-amak a sarita a nangdillaw iti di makatao a turay, ngem saan a nagamak ti author a nangirakurak iti agdadata a kinapudno. Inakem ni author ti kinapudno, ti naipakumit kenkuana a sirib ken talugading, nga isu dayta ti panagpaayna a kas konsiensia ti gimong iti panawenna.

Inyikkisna iti lubong (babaen itoy a saritana) ti kasasaad dagiti taga-Ilocos Sur kadaydi a panawen. Daytoy a sarita ti timek dagiti agmulmula iti Birhinia.

2) IDI INYAWID NI MANONG LEON TI ASAWANA, ni Manuel E. Arguilla. Ti sarita a nakailadawan ti pudpudno a puso ken kararua ni Ilokano. Manmano ngata iti agduyos iti literatura a saan a makaam-ammo ken ni Manuel Arguilla.

Daytoy a saritana ket imparangna ti kabibiag iti away, iti Brgy. Naguillian, Bauang, La Union.

Kadagiti immuna a sinursurattayo a rebio, kritika ken panirigan, kanayontayo latta a dakamaten ti kinaadda ti sarita nga awanan iti risiris. Isu daytoy ti maysa. Saan a commercial story dagiti kakastoy a sarita ta rukodenda ti intelektualidad dagiti agbasbasa.

Adtoy dagiti makagapu no apay a dakkel ti kidag daytoy a sarita:

a) makaay-ayo a basaen
b) ababa ngem namsek
c) naisupadi
d) nalaokan iti adbentura
e) agdiskubre wenno agsukisok a sarita

Iti panangaramat ni Arguilla iti tekniko a horizons of expectation ti nangtengngel kadagiti dear readers iti ganasda nga agbasa. Ti panangay-ayo ni author kadagiti readers nga agbasa iti sinuratna. Kangrunaan ngamin nga ipakat ti mannurat iti sinuratna ti panangawisna kadagiti readers a mangbasa iti sinuratna. Ta no dina maawis ida, ania ngarud ti serbina a sarita ti sarita no awan ti agbasa? Kas nakunatayon kadagiti immuna a rebio, kritisismo, komentario ken analysis, maysa a performative art ti sarita iti nagbaetan ti author ken reader.

Kapintasan iti amin amin itoy a sarita ni Arguilla ti pannakarespeto ti otoridad ti ama ken ti respeto iti tunggal maysa, karamanen ni Labang ket iladladawanna ti nakadakdakkel nga ayat dagiti agbibiag. Ti na-kadadakkel a puso ni Ilokano. Nagpintas ketdin ti agbiag ditoy lubong a napno iti ayat!

Isu daytoy ti maysa kadagiti tema ti sarita. Pasig nga ayat ti masarsarita.

Ayat ken ayat lattan, awanen ti sabali pay. Kadagitoy a panawen, manmanon ti mabasa a kastoy a pasig nga ayat ken ayat laeng ti masarsarita, awanen ti sabali pay. Awan ti laokna nga ulpit, liput, danes ken gundaway.

(Mabasa iti http://www.kamalig.blogspot.com ti pakabuklan ti rebio.)

(maituloyto…)