Land conversion ti mangpukaw iti kinangayed ti Mt. Pulag

Salaysay ni Christine Marie Versoza

 

Ti Bantay Pulag (Pulog, kadagiti dadduma) ti kaay-ayo a daywen dagiti naessem nga aguli kadagiti bantay (mountaineering), isu a naawagan iti climbing mecca iti Luzon.  Agtayag iti 2,922 meters above sea level. Katayagan a bantay iti Luzon, ken maikatlo a kalayogan iti pagilian, sarunuenna ti Bantay Dulang-dulang iti Kitanglad Mountain  Range a masarakan iti probinsia ti Bukidnon nga agtayag iti 2,938 meters above sea level; ken ti katayagan, ti Bantay Apo sadiay Mindanao nga agtayag iti 3,412 meters above sea level.

Mangrugi iti Disiembre ti panaguli iti Bantay Pulag, ngem mapakdaaran dagiti managayat nga aguli iti bantay a kalam-ekna iti bulan ti Disiembre agingga iti Pebrero a pasaray umabut pay iti 0 degrees. Nupay kasta, saan latta nga iginggina dagiti naayat iti mountain climbing nupay agsusukot dagiti napuskol a pagan-anayda, guantes, bonnet, scarf ken sumang-atda iti sumagmamano nga oras sadanto makadanon iti summit, a pasaray umabut pay iti sangapulo ket maysa nga oras a pannagna, depende no ania a desdes (trail) ti asakenda sakbay a makadanon iti kapantokanna, ngem makaited met iti awan dumana a rikna-ragsakda aglalo no tantannawagandan ti kataawan a puraw nga ulep; kas iti naynay nga angaw dagiti nakapadasen nga immuli: no sapulem ti langit saanmo a masarakan no tumangadka ta adda idiay baba, matantan-awan!

Masarakan ti Bantay Pulag iti nagbebedngan dagiti probinsia ti Benguet, Nueva Vizcaya ken Ifugao. Adda dagiti sumagmamano a desdes (trail) a suroten sakbay a magteng ti kanpantokanna (summit); kadagiti agdadamo nga umuli, mairekomenda kadakuada ti Eddet Trail; kadagiti met agduyos iti adbentura ken naisabsabali nga eksperiensa, padasen ti Akiki Trail nga ad-adda a maawagan iti killer trail; masarakan amin dagitoy a trail iti ili ti Kabayan, Benguet.

Adda pay nalatak a trail a kalakaan nga umulian nga agturong iti kapantokanna, ti Ambangeg Trail a masarakan iti ili ti Bokod, Benguet. Kadagiti naayat iti sabali pay a trail tapno magteng ti kapantokanna, padasen ti magna iti Ambaguio Trail iti ili ti Ambaguio, Nueva Viscaya.

Otsenta a porsiento ti kadagupan a kalawa ti Bantay Pulag ti masarakan kadagiti ili ti Bokod, Kabayan ken Buguias iti probinsia ti Benguet; 20 a porsiento ti adda iti sakup ti Ifugao ken Nueva Vizcaya.

Daytoy  ti katayagan a bantay iti Luzon a pakasarakan kadagiti  adu a klase ti mulmula, dagiti atap a sabsabong a naidarnap iti kapanagan, dagiti saleng ken dadduma pay a kayo a lumlumoten (mossy), 528 dagiti dokumentado a plant species; 33 a bird species, dagiti ayup a kas iti ugsa, bowet (giant bushy-tailed cloud rat ken dadduma pay a cloud rat nga agdagup iti uppat pay a klase), gapu kadagiti bungbunga dagiti kayo adu dagiti panniki ken kurarapnit nga agnanaed iti daytoy a lugar ken bilbillit iti nagduduma nga species.

Nagbalin a kas National Park ti Bantay Pulag idi Pebrero 20, 1987 babaen ti Proclamation No. 75 tapno mapreserba ti bantay lalona iti land conversion a kas agricultural lands, timber production ken dadduma a puon ti pakadadaelan ti lugar.

Ngem iti baet ti kinaaddan ti proklamasion a maibilang kas nailian a parke, agtultuloy latta met nga agkupas ti kinangayed ti lugar gapu ta nadaras unay ti pannakapagbalin daytoy a pagnaedan,  pagmulaan kadagiti nateng a makagapu iti pannakapukan dagiti kaykayo.

Agdagupen iti 24% ti kadagupan ti masakupan itoy a 11,550 nga ektaria iti napagbalin a kas agricultural ken residential lands, lalona la unay iti partena iti Benguet ken Nueva Vizcaya. Nadaras unay ti panaggunay ti land conversion.

Iti pannakaipasa ti Indigenous Peoples Right Act idi Oktubre 29, 1997 wenno ti Republic Act 8371 ti nangipaay kadagiti katutubo iti bileg ken karbengan para iti naan-anay a panagtagikua ken mangparang-ay kadagiti ancestral land, ancestral domain, ken dadduma pay iti masakupanda. Daytoy a linteg ket saan laeng a basta linteg no di ket konstitusional.

Ngem daytoy nga IPRA ti nagbalin a sandagan ti land conversion.

Saan met a makagunay ti DENR a manglapped iti land conversion and development, ta saanda a malappedan ta aggudengda met a mangidarum kadagiti maseknan iti panangsangoda iti technicalities iti linteg ti IPRA ken ti mandatos ti opisina.

Gapu itoy, agtultuloy a bumasbassit ti masakupan ti national park.

Napintas ti Bantay Pulag, isu a kas mabasa iti Psalm 19:1: “The heavens declare the glory of God; the skies proclaim the work of His hands.”

Ngem iti land conversion a mapaspasamak, ania ti ibungana iti masakbayan?#