Iti Duyog ti Singasing: Lopez syndrome? (Maikadua a paset) | Tawid News Magazine - Weekly Ilocos News 📰

Lopez syndrome? (Maikadua a paset)

SAAN a nalawag ken ni Fr. Francisco Lopez ti reperensiana iti Lopez Syndrome. Nalabit a naulaw. Wenno nangato la unay ti timidna. Wenno masadut pay ket ngata nga agsukisok. Total, iggemna met ti “kararua ken utek” ni Ilokano. Total mas nabilbileg daytoy a padi a Kastila ngem iti asinoman nga Ilokano. Isu nga insurotna ti patarusna nga Iluko a Doctrina Christiana iti alpabeto ken pannakaisurat a Tagalog . Isu dayta Ilokano a Doctrina Christiana idi 1621. Ti rason ni Lopez: The reason for putting the text of the Doctrina in Tagalog type… has been to begin the correction of the said Tagalog script, which, as it is, is so defective and confused (because of not having any method until now for expressing final consonants – I mean, those without vowels) that the most learned reader has to stop and ponder over many words to decide on the pronunciation which the writer intended. (Lopez, Francisco, Libro a naisurátan amin ti bagás ti Doctrina Cristiana… 1621. p. LXII. Manila 1895) (Kas insurat ni Paul Morrow.)

Ania kano ti rasonna? To begin the correction of the said Tagalog script, which, as it is, is so defective and confused… Ay, ung-ong ken munnel a Kastila! Inaramatmo ti Iluko tapno makorehir laeng dagiti biddut ken makaulaw a Tagalog? Ania ket a panagut-utek ti paltat daytan! Usarem ni Pedro tapno masolbar ti parikut ni Juan? Tungngang! Itoy a napasamak, agingga iti agdama, mar-aramat laeng ti dila ni Ilokano a kas panangitag-ay ken panangidur-as iti Tagalog. Saantayo a mabalin a kunaen a saan, ngem isu dayta ti kinapudno, ti Iluko ket “andamio” ti sabali a lengguahe. No awan la ti literatura ni Ilokano, nabayag koman a natay ti puli. Ngamin, nagtubo a kas uong dagiti balikas a Tagalog iti dila ni Ilokano. Ti pannakabalbaliw ti daan a sistema ti panagsuratan (daydiay adda letra C, Q, X, J, QU, NG, Ñ, kdp.) ket tapno (kano) “saan nga aginnaddayo” ti Tagalog ken Iluko ken tapno maaddaan iti unipormado nga alpabeto Filipino. Isu met laeng dayta “pannakaaramat manen ti Iluko” para iti dur-asan ti Tagalog!

No agsuratka, ket dimo maiyebkas iti Iluko, tagalogemon, nalaklaka a maawatan! Ta di met nengneng ni Ilokano.

Daytoy ti kababalin ni Ilokano a nangdegdeg ti “ano” ken ut-ot ti Lopez syndrome. Iti rigatna, adu ti saan a makadlaw kadaytoy a Lopez syndrome. Nupay adu dagiti timmaud a rukuas ken singasing iti pannakapadur-as ti Iluko iti agdama, a kas kadagiti standardization, modernization, Iluco’s defilement, re-intellectualization, common usage ken dadduma pay, mamatiak nga ad-adunto pay a termino ti rumkuas ken maisingasing iti duyog ti kamalig ti dila Ilokano iti masanguanan nga aldaw. Saan laeng nga iti literatura, historia ken dadduma pay ti pakapasamakan iti “debate” ken nainget la unay a “diskusion” no di pay iti linguistika. Napateg unay dagitoy nga irurukuas (nupay nagdudumada iti kapanunotan) ta kaipapananna ti pannakariing iti bangungot. Daytoy nga irurukuas ti bannawag ti parbangon a nabayagen nga ur-urayen. Umuna dagitoy nga addang iti panagkaykaysa ken panagmaymaysa ti puli para iti bukodna a pagimbagan ken dur-asan ita ken iti agnanayon.

Kabayatan ti panangidatag kadagiti kapanunotan ken pagibasaran kadagiti argumento no kasano a padur-asen ti Iluko ken no ania ti umno a “pannakaisurat” (syntax) agtultuloy latta iti ilalanlan ti Lopez syndrome. Agtultuloy ti saan a pannakaited iti uray man la “pakauna nga agas” tapno matiped ti inna panaglanlan santo maidiaya ti umno nga agasna. No adda pay agasna. No adda pay remediona.

Ti Lopez Syndrome kadagiti Agtutubo

Kayattayo man ken saan, itoy a panawen, adu dagiti agtutubo a kaykayatda ti agbasa iti Tagalog ken English ngem iti Iluko.

“Diak a maawatan, eh!” Dagita a rason. Adda dayta balikas a “eh” manipud iti Tagalog. Ket no awan ti interes ni agtutubo iti literatura ken no awan ti “naiparsiak” ken/wenno adda dara ti mannurat nga agtartaray kadagiti uratna, mamatika met a basaenna ti Iluko a magasin wenno pagiwarnak, blog wenno website lalo no adda met ngatngato ti timid daytoy. No saan a mabain nga agbasa, a di met masinuo no asino koma ti kabainna kabayatan ti inna panagbasa, agdadata daytoy a saanna nga ammo a basaen ti bukodna a dila.

Kayattayo man ken saan, itoy a panawen, adu dagiti agtutubo (uray dagiti nataengan) nga agtagtagalog uray no Ilokano met ti kasasaona. Wenno laokanna iti tagalog ti ilukona. Naggaputayo met iti kinaagtutubo. No agtagalogka, feeling sikat! Kas iti, sikat sa probinsya, alila sa Maynila.

Kadagiti eskuelaan iti elementaria ken hayskul, maiparit ti agsao iti Iluko. Mamulta iti piso! Tagalog ken English laeng ti mabalin. Ne, uray ti sistema ti edukasion ket inatakaren ti Lopez syndrome!

Saanak nga against iti Tagalog ken English iti uneg ti eskuelaan. Kuestionarak ti sistema ti pannakaipagnana. Koma no iti uneg laeng ti klasrom ken no madama ti klase a malimitaran ti panagsao iti Iluko. Ngem no maiparit iti sibubukel a campus iti agmalmalem, saan koma met ta violation iti freedom of expression. Addatayo iti eskuelaan nga agsursuro iti kinaimbag, saan aya?

(Adda tuloyna)