Iti Duyog ti Singasing: Lopez syndrome? (Maikatlo a paset) | Tawid News Magazine - Weekly Ilocos News 📰

Lopez syndrome? (Maikatlo a paset)

Malagipko la ket ngarud ti pannakaiyalnag ti Rimat Magasin iti maysa nga eskuelaan sadiay Pangasinan. Nasdaaw ni apo Juan S.P. Hidalgo, Jr. nga editor ken ni Angel Calso a publisher no apay a “nalamiis” kadagiti estudiante ti isasangpet kadakuada ti Iluko a babasaen. Gayam, sadiay nga eskuelaan, maiparit ti agsao iti Iluko! Naimbag ta adda maysa a “nagtured” a nangibasa iti daniw-ayat ta no saan, makunan a nakapimpiman unay ti Iluko.

Ti Lopez Syndrome iti Cordillera

Agkikinnaawatan aya dagiti nasurok sangagasut a tribu iti Cordillera no saanda idi nga agsao iti Iluko? Wen, nalawag dayta a mabasa idi. Ti laengen Kankanaey ket addaan iti uppat a sanga (ti Bago Kankanaey ti dinakamat ni William Henry Scott a maikapat). Iti Benguet, saan laeng a Nabaloi ti lengguahe no di pay Carao, Iowak, Kantuange, Kalanguya, Ingaab, ken dadduma pay. No saanda nga agsao iti Iluko, saanda nga agkikinnaawatan. Isu a napasamak ti Ilokanisasion iti Cordillera.

Iti agdama, mangrugin a maipasuli (no di pay agngudon ti dalan) ti Iluko. Mas popularen ti Tagalog a kas lengguahe iti panagkikinnaawatan. Manipud iti Iluko, napanen (shift) iti Tagalog, lalo kadagiti agtutubo. (No dadduma, kas ti arungaing dagiti local historian a pakaibilangan ni Dr. Morr Pungayan, nalipatanen dagiti agtutubo ti bukodda a dila). Kaykayatdan ti Tagalog. Adda payen dagiti Ibaloi a di makasao iti Nabaloi ken Kankanaey a di makasao iti Kankanaey. No yam-ammodak dagiti gagayyemko kadagiti babbaket ken lallakay a patneng a Cordilleran, kunada: “Mannurat iti Bannawag.”

“Agbasakami idi iti Bannawag tapno makasursurokami iti Ilokano ta saankami met nga agkikinnaawatan kadagiti sabali a tribu no dikam ag-Ilokano. Ngem ita, saanen ta ad-addan a Tagalog ( ti saomi) no dikam agkinnaawatan,” kuna dagiti nataengan.

Itoy a rasonda, adu la ketdi dagiti agtutubo a didan ammo ti agsao iti Nabaloi, Kankanaey, Iowak, Kalanguya, Kantuange, Ingaab ken dadduma pay. Naipangrunan dayta Tagalog. Naikusay pay ni Iluko!

Ti Lopez Syndrome iti uneg ti pamilia

No dadduma, uray iti uneg ti pamiliak, adda latta dayta a Lopez syndrome. Kayatko man nga aturen (namin-anon a daras a pinadasko), ngem napaayak. Awanen ti maaramidak ta addaan met iti kabukbukodan a lubong ken panawen dagiti annakko. Ken maysa, adu a klase ti dara nga agtartaray kadagiti ur-uratda: Ilokano, Pangalatok, Kankanaey ken inayonen ti environment factor: Tagalog, English, Nabaloi ken dadduma pay. Di kad’ adun a lengguahe ti agtaud kadagiti bibigda.

Maibugasan dayta kinaadda ti Lopez syndrome kadakuada ta mairapit latta dayta Tagalog iti Ilukoda ken iti Pangalatokda. (Siak laeng ti makaawat iti Kankanaey. Pilawek itan ti bagik iti panangkontrak ken ni inangko idi no suruannakami iti Kankanaey. Ipas ti nakatadtadem nga ethnic discrimination ti makagapu: saanka a mabalin nga ag-valedictiorian ta anaknaka laeng ti Igorot ken nanumo a mannalon. Lalo no anak ti “landing” (di pay uso idi ti balikbayan) ti kasalisalmo. Nasakit, saan? Ngem patiek unay ni inangko iti kunana: “Umanayen ti panagbalinmo a tao, ta nakaad-adu ti tao ngem nagrigat ti agpakatao.” )

No la ketdi masurot dagitoy a saringit ti “agpakatao”, awan ngatan ti mabalinak pay nga aramiden maipapan iti Lopez syndrome kadakuada. Adda bukodda a lubong ken panawen. At least, writer dagiti dua a babai nga annakko. Premiado a mannaniw iti Iluko ti inaunaan (Sulquiano Awards). Agsursurat iti tallo a lengguahe: Iluko, Tagalog ken English. Ti maysa pay a babai, writer nga agpayso ngem iti laeng Tagalog ken English! Adda kenkuana ti syndrome. Kas konsolasionko, umun-unada pay a gumatang iti Bannawag ngem siak! Isuda amin ket agbasbasada iti Bannawag ken Tawid.

Mamatiak a saan laeng nga iti bukodko a pamilia di pay ad-adu pay a pamilia ti pakapasamakan iti Lopez Syndrome. Ti pannakaaramat ti dila a kas tag-ay ti sabali a dila no di pay pannakatabas ti dila tapno maisallin ti sabali a dila.

Ti Lopez Syndrome ita a panwen

Marikrikna pay laeng iti agdama ti Lopez syndrome. Kasla tsunami ti bilegna a nanggabur iti kabukbukodan a dila, ket agtungtunglaben iti agdama iti in-inut a pannakapukaw ti patneng nga Iluko. Syndrome, wen, inusarko daytoy a termino, kayatna a sawen, maysa a disorder wenno sakit nga in-inut a manglamot ken mangrunot iti kabukbukodan a dila. Sakit nga agan-ano ken nasaem ken naut-ot la unay.

Saan nga ammo wenno marikna (nalabit) ti kaadduan. Ngem kayattayo man ken saan, adda daytoy sakit ti dila ni Ilokano. Inrugi ni Fr. Francisco Lopez idi impatarusna ti Doctrina Christiana iti Iluko tapno makorehir laeng dagiti biddut ken saan nga umno a panakaisurat ti Tagalog.

Naaramat laeng ti dila ni Pedro tapno mailinteg ti killo a dila ni Juan. Ita a panawen, saan laengen a tapno mailinteg ti killo a dila ni Juan no di pay tapno matulongan ti idudur-as ken panagsaknap ti dilana! ##