Magun-od ngatan ti kappia iti Muslim Mindanao ta naratipikaranen ti BOL?

Peace in Mindanao

NAGTIMEKEN dagiti umili sadiay Autonomous Region of Muslim Mindanao (ARMM) ti ikakanunongda iti Bangsamoro Organic Law (BOL) a mangaramid iti Bangsamoro Autonomous Region in Muslim Mindanao (BARMM), napabileg a political entity a mangited kadagiti Muslim iti naan-anay a gundaway ken turay a mangimaton iti bukodda a lugar.

Kaaduan kadagiti botante sadiay ARMM ket inaprobaranda ti BOL wenno Republic Act 11054 kabayatan ti naangay a plebisito idi Enero 21, 2019.

Improklamaren idi Enero 25, 2019, ti Commission on Elections a nagakem a National Plebiscite Board of Canvassers ti opisial a resulta ti plebisito a nakaratipikaranen ti BOL.

Naiproklamar pay a ti Cotabato City ket mairamanen a paset ti BARMM, ngem agtalinaed latta a maisina ti City of Isabela, Basilan. Iti plebisito, nagun-od ti kadagupan 1,540,017 a “Yes votes” ken  198,750 a “No votes.”  

Nagbalin a nakappia ti pakabuklan ti plebisito iti laksid dagiti sumagmamano nga insidente ti panaglabsing iti Election laws. Rimsua dagiti kontrobersia gapu ti panangabak ti “Yes votes” sadiay Cotabato City a nagresulta iti 36,682 a “Yes votes, ken 24,994 a “No votes.” Sadiay Isabela City, nagresulta iti 19,032 a “Yes votes” ken 22,441 a “No votes.”

Nagbalin a kontrobersial ti panangabak ti “Yes votes” sadiay Cotabato City ta iti naminduan a referendum – idi 1989 ken 2001 – ket saan a kinanungan dagiti kaaduan nga umili iti pannakaikappengda iti ARMM. Nagprotestan ni Mayor Cynthia Guiani Sayadi, iti pangabak ti “Yes votes” iti siudad. Ngem saanna nga apektaran dayta ti ratipikasion ti BOL ta kinanunonganen dagiti kaaduan a taga-ARMM para ti pannakaaprobar ti linteg.

Iti laksid ti aglaplapusanan a “Yes votes” kadagiti kaaduan a probinsia iti ARMM, nangabak ti “No votes” iti isla a probinsia ti Sulu. Nagpetisionen ni Governor Abdusakur Tan II iti Korte Suprema tapno maideklar ti BOL kas unconstitutional.  Kiniddawna a ti Sulu ket mapalubosan nga agpili a saan a mairaman iti BARMM babaen iti panagbotos iti “No,” imbes a mairaman ti botosda kadagiti dadduma a probinsia iti ARMM. Kinontrana pay ti mabukel a Bangsamoro Parliament babaen ti BOL ta labsingenna ti prinsipio ti panagsina ti Lehislatura  ken Ehekutibo a sanga ti gobierno kas naipalaon iti Konstitusion gapu ta iti BOL, ti Chief Minister ken Cabinet of the Bangsamoro government ket mapili manipud kadagiti miembro ti Parliamento.

Iti laksid ti panangabak ti “No votes” iti Sulu, agbalin latta a paset ti BARMM gapu ta naipalaon iti BOL a dagiti probinsia iti ARMM ket agbotosda kas maymaysa, saan a kas tunggal probinsia.

Iti pannakaratipikar ti BOL, sukatanen ti BARMM ti ARMM a maibilang a napaay nga eksperimento gapu ta nagdepender iti National Government iti Metro Manila, ken maak-akusaran dagiti nagbalin nga opisial iti kurapsion ken saan nga umno a panagmanehar.

Mawaran ti ARMM a buklen dagiti lima a probinsia: Basilan (maisina ti Isabela City), Lanao del Sur, Maguindanao (maisina ti Cotabato City), Sulu, ken Tawi-Tawi.

Maaddaanen ti BARMM, iti ad-adu a bileg ken nalawlawa a teritorio ta mairamanen ti Cotabato City ken possible nga addanto dagiti ili iti Lanao del Norte, ken barangay iti North Cotabato.

Umawat ti BARMM iti tinawen nga annual unconditional budget allocation a P60 billion – P70 billion, manipud iti National Government tapno agbalin a naan-anay a nawaya, ken saanen a kasla agpalpalama iti pondo dagiti opisial iti rehion. 

Maaddan pay ti BARMM iti bukod a Parliamento a buklen dagiti representante manipud kadagiti agdama a probinsia iti ARMM, ken nayon a teritorio a bomotos a maikappeng iti BARMM, ken pannakabagi dagiti babbai, Kristiano, ken katutubo a tattao.

Iti pannakaratipikar ti BOL, maisayangkat met ti maikadua a plebisito ita a Pebrero 6 sadiay Lanao del Norte (malaksid iti Iligan City) ken 67 a barangay iti North Cotabato. Agbotos dagiti botante kadagiti innem nga ili ti Lanao del Norte ken 67 barangay iti North Cotabato no kayatda wenno saan ti maikappeng iti BARMM. Ngem nasken latta ti panangkanunong dagiti akinsakup kadakuada a Local Government Unit tapno mairamanda iti BARMM.

Manamnama a ti BOL ti mangigibus ti 50 a tawen a riribuk kadagiti probinsia nga ayan dagiti kaaduan a Muslim sadiay Mindanao manipud pay idi 1969 nga inyusuat dagiti rebelde a nanggandat a nangbangon iti bukodda a republika wenno pagilian gapu ti pannakaipapaigid ken pannakagundawayda kadagiti nakayanakan ken dimmakelanda a daga.

Manamnama metten ti panagpatingan ti nasurok a 40 a tawen a pannakirangranget iti gobierno dagiti miembro ti Moro Islamic Liberation Front (MILF) kabayatan iti lima nga administrasion. Simmina da Sheikh Hashim Salamat, Al-Hadj Murad Ibrahim, ken kakaduada iti liderato ni Nur Misuari iti Moro National Liberation Front idi 1977 kalpasan ti pannapirma ti 1976 Tripoli Agreement sadiay Libya idi panawen ni Presidente Ferdinand Marcos para ti autonomia dagiti sumagmamano a probinsia iti Muslim Mindanao.

Kabayatan ti panawen ni Presidente Benigno Aquino III, nakipagpirma ti MILF iti Comprehensive Agreement on the Bangsamoro, a mangbukel para koma iti Bangsamoro Basic Law.

Madaman ti pannakatratar ti BBL sadiay Kongreso idi 2015 iti paggibusan ti termino ni Presidente Aquino idi mapasamak ti Mamasapano massacre sadiay Tukanalipao, Mamasapano, Maguindanao a nakapapatayan dagiti 44 nga opisial ken miembro ti Special Action Force ti Philippine National Police babaen kadagiti miembro ti MILF ken Bangsamoro Islamic Freedom Fighters a nakaigapu ti saan a pannakaipasa ti linteg. Iti panagtakem ni Presidente Rodrigo Duterte, a taga-Mindanao, naituloy ti pannakikappia ti gobierno iti MILF ken dadduma a paksion ti MNLF. Idi Hulio 2018, pinirmaan ni Duterte ti BOL.

Adu nga agindeg sadiay Mindanao – dagiti Kristiano ken Muslim – dagiti mangnamnama a ti BOL ti mangipaay ti mataginayon a kappia iti rehion a nakaibuisanen dagiti agarup 130, 000 a biag. Manamnama a tungpalen ti MILF ti karida nga ibabadan dagiti armasda ken makikaysadan iti Nasional a Gobierno iti pannakagun-od ti mataginayon a kappia iti Mindanao. Uray no naipasan ti BOL ken agtalnan ti MILF, adda pay met laeng dagiti grupo a saan a napagustuan iti pannakabukel ti BARMM, a mabalin nga agpataud iti riribuk kas ti paksion ti MNLF, BIFF, Abu Sayyag Group ken dadduma pay nga armado a grupo nga agdakdakiwas sadiay Muslim Mindanao.