Footer

Makaulaw ti alinuno iti kinaasino? (Maikadua a paset)

Madrama unay ti pakasaritaan ti lengguahe nasional gapu iti panagsulpot dagiti nagduduma a pananaw ken panirigan. Kas  sungbat iti naurnos a saritaan, napasamak ti kombension nasional idi 1972. Ken napasamak ti pannakabalbaliw ti ortograpia.

Iti dila ni Ilokano, nupay naidisso ti daan nga ortograpia—dagiti balikas a panagusar iti c, q, f ken dadduma pay, saan ketdi a naan-anay a linipat ti “surat baket” wenno “surat lakay” a kunada ta adda latta met a maibudak kadagiti dadduma a salaysay, sarita wenno nobela no kiddawen ti situasion, kadagiti lallakay ken babbaket masirayan pay laeng ti daan nga ortograpia, saan a nasukatan iti Pilipinas ti orihinal a Filipinas a nagan ti gunglo dagiti mannurat, GUMIL Filipinas. Sumrek iti www.ilocaniana.com a nangtaginayon ti daan nga ortograpia ken simmurot pay iti panagaramat iti kabaruanan nga ortograpia a paborable ken napapanawen a bunga ti panagbalbaliw.

Madakamat ti sumaganad a kronolohia ti panagdur-as ti nailian a lengguahe, a kas resulta dagiti napalpalabas a kombension nasional wenno balitaktakan tapno maidur-as ti nailian a lengguahe, saan nga agkalaegan a kas iti termino dagiti sumupring iti gagem ken ingpen dagiti purista a Tagalog.

Idi Disiembre 30, 1937 a naiproklama ti lengguahe a Tagalog a kas pagbatayan ti Wikang Pambansa. Naipatungpal daytoy idi 1939, dua a tawen kalpasan a napatalgedan.

Iti sumaruno a tawen 1940, naisuro kadagiti amin a pribado ken pampubliko nga eskuelaan agraman dagiti institusion a mangiwarwardas iti naannayas a panagisuro dagiti mannursuro iti pagilian.

Kalpasan ti uppat a tawen, idi 1946, naipaulog ti Linteg Komonwelt Bilang 570 a nangpatalged iti Nailian nga Asemblea idi Hunio 7, 1940 a nakaiproklamaran ti Wikang Pambansa a maawagan iti Wikang Pambansang Pilipino.

Idi 1959, imbilin ni Sekretario ti Edukasion Jose B. Romero ti a Pilipino ti Wikang Pambansa tapno mapengdan ti irarangpaya ti natinggaw nga alingasngas ti Wikang Pambansa batay sa Tagalog.

Idi 1987, nasukatan iti Filipino ti Pilipino tapno malaokan ti nailian a lengguahe kadagiti dadduma pay a lengguahe ken dialekto iti pagilian.

Nasken nga inayon iti ebolusion ti nagan ti ahensia a mangimaton iti nailian a lengguahe. Immuna ti Surian ng Wikang Pambansa, nasukatan iti Linangan ng Wikang Pambansa kalpasan ti 1973 Constitution ken iti agdama ti Komisyon sa Wikang Filipino a napatalgedan babaen ti Akta Republika 7104 a napetsaan iti Agosto 14, 1991.

Isu a napagbalin a Filipino ti nailian a lengguahe sa nanayonan pay dagiti 28 nga alpabeto (iti uneg ti 1987 Constitution) iti sabali manen a 8 a letra nga isu dagitoy: C, F, J,Ñ, Q, V, X, ken Z.

Iti dayta a mabalinen a laokan wenno itipon dagiti dadduma pay a katutubo a dila, a kas mabasa iti salaysay ni Almario, kunana iti ehemplo: “… safot (sapot ng gagamba) sa Ibaloy, masjid (mosque) at jalan (daan) sa Tausug at Mëranaw, vakul (katutubong kasuotan sa ulo) sa Ivatan, at zigattu (silangan) sa Ibanag. Kailangan nating bigyan ng kaukulang pagkilala at paggalang ang mga wikang ating mga kapatid na Filipino.”

Mabasa met iti salaysay ni Leoncio Deriada iti Kritika Kultura iti panid 6 a napauluan iti “Literature Engineering in West Visayas” a nagkunaanna nga adu a mannurat ti mangilalaok ti bukodda a dila iti Filipino: a kas kada John Iremil Teodoro, Alex C. de los Santos, Ma. Milagros C. Geremia, Edison C. Tondares ken Genevieve L. Asenjo iti probinsia ti Antique; dagiti mannurat a taga-Aklan a kas kada Melcor F. Cichon, John E. Barrios ken ni Alexander C. de Juan; dagiti taga Iloilo a mannurat a kas kada Peter Solis Nery, Joenar D. Pueblo, John Carlo H. Tiampong, John Hingco, Joseph D. Espino, Vicente Handa ken Mark Anthony Grejaldo; ni prize-winner Noel P. Tuazon ti Bohol ilalaokna met ti Cebuano kadagiti sinuratna; uray ni Palanca winner German V. Gervacio ti Iligan City ket ilalaokna met ti katutubo a dilana iti Filipino; saan laeng nga Iluko no di pay ket balikas manipud iti Cordillera ti ilalaok ni Jimmy M. Agpalo, Jr. Uray dagiti dadduma pay a mannurat ket ilalaokda met ti Bikolnon iti Filipino. Dagita dagiti sumagmamano a mannurat a mangilalaok ti katutubo a lengguahe iti Filipino.

(Adda tuloyna)

, , , ,