Mapagam-amkan ti oil price explosion iti 2019

Tax (stock photo by TNM)

SADINO ti pagpatinggaan ti panagibtur dagiti Pilipino gapu iti agtultuloy nga ingangato ti presio dagiti kangrunaan a magatgatang gapu iti epekto ti ingingina dagiti produkto petroleo?

Pagam-amkan dagiti kadawyan a Pilipino ita a 2019 ti itatayok ti presio dagiti produkto a lana kas ti gasolina, krudo, gas, liquefied petroleum products ken dadduma pay a petroleum products gapu iti mainayon nga excise tax kas sagudayen ti maikadua a tranche ti Tax Reform for Inclusion and Acceleration (TRAIN) law.  

Iti kadakkelan nga oil price increase iti Enero 2019, timmayok dagiti presio iti kada litro dagiti produkto petroleo gapu ta ngimmina met ti panagangkat dagiti kompania iti world market, ken pinangato pay ti nainayon nga excise tax kas intuyang ti TRAIN law. Nanayonan iti average a P2 ti kada litro dagiti nagduduma nga oil products. Agagal dagiti umili iti kellaat nga itatayok dagiti oil prices iti kada litro ta nanayonan iti average a P4 plus ti gasolina, ken P9 ti krudo; ken P2 ti kada kilo ti LPG. Agamakda iti domino effects wenno agsisilpo nga epekto ti ingingina ti presio dagiti produkto petroleo.

Nagbalinen dagiti oil products a kangrunaan a kasapulan iti inaldaw a panagbiag a mangpaandar kadagiti makina tapno aggaraw ti ekonomia ken makapagbiag a nagin-awa dagiti tattao, uray kasano ti kanginada ket maikagumaan latta a gatangen dagiti tattao. Kayariganna nga agsardengen ti biag no awan dagiti agandar a makina a paggarawen dagiti oil products. No ngumina dagiti oil products, manayonan met ti plete ken transportation wenno freight charges dagiti nagduduma a produkto a mangpangina kadagiti presioda no mailakodan kadagiti consumers.  Tumayok la ketdi ti presio dagiti kangrunaan a magatgatang a produkto ken serbisio kas epekto ti ingangato ti gatad dagiti produkto petroleo.   

Idurduron da Bayan Muna Partylist Representative Carlos Zarate, ken dagiti kakaduana iti Makabayan Bloc sadiay House of Representatives iti pannakaipasa ti House Bill No. 7653 a mangamendar ti TRAIN law a mangikkat ti excise tax kadagiti oil products tapno malapdan ti ingingina unay a presio nangruna no ngumato iti world market wenno tumayok ti inflation rate. 

Idi 2018, linak-am dagiti Pilipino ti nakangatngato a presio dagiti oil products ken dadduma pay a produkto gapu iti epekto ti TRAIN law ken pinakaro ti inflation rate a nakadanon iti 6.4%, kangatuan iti las-ud iti siam a tawen. Nagsuek ti balor ti piso kontra doliar a dimmanon iti agarup P55 kasukat ti US$1. Kangrunaan a nakarikna ti iririgat ti kasasaad ket dagiti mangmangged ken dagiti adda iti agricultural and transportation sectors. Nanayonan man ti sueldo dagiti dadduma a mangmannged, ken masapulan dagiti adda iti agricultural and transportation sectors ket saan nga immanay wenno nabalanse ti ngimmato a cost of living dagiti umili.

Adu nga umili dagiti umaw-awag kadagiti kameng ti Kongreso a masuspender ti implementasion ti TRAIN law wenno maikkan iti excise tax exemption dagiti oil products. Supiaten dagiti economic managers, ken kameng iti Kongreso a kaaliado ti administrasion ni Presidente Rodrigo Duterte ti pannakaikkat ti excise tax dagiti oil products gapu ta maksayan ti makolekta a buis ti gobierno a mausar kadagiti nagduduma a programa ken proyekto ti administrasion.  

Maibilang dagiti oil products a maysa a kangrunaan a commodities iti merkado ta amin a tattao a mairanud ti pannakausar dagiti produkto petroleo, ket dagitoy ti kaaduan a mailaklako. Daytoy ti gapu nga impilit dagiti economic managers a naikkanda iti excise tax ta sigurado ti dakkel a koleksion a buis. Ngem ad-adda met a panginaenna ti presio dagiti amin a produkto a mangpadagsen iti biag dagiti Pilipino.  

Adda man pagsayaatan ti TRAIN law ta saanen nga agbayad iti income tax dagiti nababbaba ngem P250,000 ti matgedanna iti tinawen, ngem sinubbot met laeng ti panagbayad ti excise tax kadagiti adu a klase ti produkto.

Mausar kano dagiti ad-adu a buis a makolekta ti gobierno babaen ti TRAIN law kadagiti flagship projects iti Build, Build, Build Program; ken pangsueldo kadagiti polis, soldado ken armado nga agserserbi iti gobierno? Ngem ania dagiti naduktalan a kontrobersial nga insertions sadiay House of Representatives iti saan a naikamakam a naaprobaran a 2019 P3.7 Billion National Budget a kayariganna ti pork barrel fund dagiti kongresista?  Ania ti performance dagiti polis, soldado ken armado nga ahensia a dandani nagdoble ti sueldoda nga ap-apalan dagiti dadduma nga agpapaay iti gobierno? 

Ita a 2019 a maikadua a tawen a maipakat ti TRAIN law, no saan a maamendaran daytoy a linteg ket mabalin a bumtak ti kangina ti presio dagiti oil products nga ad-adda pay a mangirarem ti biag dagiti Pilipino nangruna dagiti agtungtunglaben iti rigat gapu iti kinakurang ti masapulan ken agtultuloy nga ingangato ti presio dagiti magatgatang.

Idi kampania ti 2016, inkari ni Duterte a pagbalinenna a komportable ti biag dagiti Pilipino. Ngem ania ti kasasaad dagiti kaaduan nga umili kalpasan ti agarup tallon a tawenton ti agdama nga administrasion?

Nairanrana nga iti maikadua a tawen a pannakaipakat ti TRAIN law ket maangay ti National and Local Elections inton Mayo 13, 2019. Aramaten koma daytoy dagiti botante a mangpili kadagiti kandidato a para senador ken kongresista a pudno a mangisakit kadagiti kadawyan nga umili babaen ti suportada iti suspension wenno pannakaamendar ti TRAIN law a nangpadso kadagiti Pilipino.