MAREGMEG TI BALITOK: Ti Bagi ken ti Ugali

PAGSASAO:
Agbaliw
man ti bagi, saan la ket ti ugali.
Literal
a pagsasao, kailian. Direkta ti kayatna a sawen ket saanen a nasken
nga ibuksilan pay. Nalawag a kas iti kumanagkag a kabus a bulan.






No sumeksek iti mugingko daytoy a
pagsasao, kailian, umagibas met kaniak ti maysa a pagteng iti biag a
diakto malipatan. Ti pakasaritaan ni Idang.

Sadiay nasulinek a barangay ti
Sual, iti Western Pangasinan a di pay dinanon ti kuriente wenno
moderno a panagbiag, adda maysa a balasang, napugot siempre, ta ania
ngarud ket panagkalap ken panagtalon laeng ti pagsapulan ditoy a
lugar. Isu nga adu dagiti padana nga agtutubo ti sumrek a katulong,
agtagilako wenno ania la ditan a trabaho iti Manila, Baguio wenno
Dagupan.

Naemma ni Idang. Nadayaw. Saan a
nalastog. Di paatiw ta nupay kayumanggi, kasla Bombay ti pintasna.
Nakastrek a katulong iti Manila. Tallo a tawen ti napalabas, nagsubli
iti barangayda.

Ngem nagbaliwen
ni Idang. Pati naganna, nagbaliw payen. Manipud iti Armida, nagbalin
nga Armie. Duyokenna iti kusilap ti asinoman a mangawag kenkuana iti
Idang. Uray ti inana ken kakabsatna, ket makasalugsod ti kusilapna
kadakuada no awaganda iti Idang. Ngamin ti dati a lenned a kudilna,
kumanagkagen a kabus ita! Saanen a Bombay ti
beautyna,
no di Mexicana con Polinesia. Nakow, di nagpabatubat dagiti babbaro
nga umarog kenkuana: madamdamanton ta sellem: madamdamanton ta sigay,
bay-am ta bantak, agurayka palaoy, inton bigaten (a di maungpot) ti
panagbulibul, bay-am ta arado. Ti nasken ket ni Idang, este, Armie.
Nasken nga ipalapal ni ayat, bareng no maisalat. Dagitoy ti nangbalud
iti muging dagiti babbaro iti barangay ken iti kabangibangna.

Ngem, nadismaya amin dagitoy a
babbaro. Saan laengen a ti nagan ni Idang ti nagbaliw, nalipatanna
metten ti agsao iti Iloko ken Pangalatok! Naglaok a Pangalatok ken
Iloko ti sao ditoy, depende ti pannakisaom iti maysa a tao.
Agtagatagalogen ni Idang. Siempre a, ta Manilenia kano met. No
maminsan, laokanna iti tiritir nga Ingles.

Nangaton dagiti ramayna nga
agkames iti aragan, pallippa, arosip, tungdol, pokpoklo, kulotkulot
ken balballulang. Dinan ammo ti agsudak kadagiti tangrib iti
kusileng, susukton, susong-balasang, pusapusa, takudog ken tirem
kabkabayo. Dinan ammo ti agrugkit iti kappo, bukawil, bayyat, tukmem,
gerretan, ampalos, kasiw ken sungetan. Dina ammo ti agbatok (iti
ababaw) iti panapana, maritangtang, badong-badong, susong-baboy,
kalwit ken mellet. Nalipatanna ti nakayanakanna a daga iti las-ud
laeng ti tallo a tawen. Ala, idinto ta dagitoy ti inaldaw nga
aramidna idi di pay nagpa-Manila.

Anak na lasi
ka, mangbain ka la met!” inkusilap ni kumanderko, a kayatna a
sawen, agbain koma ken agparbeng ni Idang, este, Armie iti inna
ar-aramiden.

Wala akong
magagawa, tiyang, malilimutin kasi ako,” kunana met.

Ninam,
agin-aginka, katulongkanto met laeng!” imper-ak ni misis. Ket imlek
datao iti nalimed.

Idi adda agpabaili iti kabangibang
a sitio, naawis ni Armie. Baili ti termino iti pasala idtoy a lugar.

Nakow, di
ako marunong magtalaytay ng tambak, eh,” kunana ketdin!

Ngem, napan met laeng. Katurodan,
talon ken pupokan ti pagnaan. Nagsapatos pay la iti high heel ket
naitibkol iti tambak ket naruspingki ti kanigid a sakana ket nablo!

Dita a nakatkatawaan. Lastog
ngamin ket. Idi nagsubli iti Manila, awan a pulos ti nangitulod
kenkuana, idinto ta ugali ditoy ti mangitulod iti asinoman nga
umadayo iti lugar, lalo dagiti nataengan, tapno palagipanda iti
nasayaat a sursuro ken ugali ti umadayo.

Ngem napaay dagiti nataengan iti
pammalakadda idi damo. Simmangpet ketdi a kasungani ti inda inyadal.
Pimmintas nga agpayso, pimmangit met ti ugalina.

Agbaliw man ti bagi, saan la ket
ti ugali. Okay ngarud, kailian, sapay koma ta awanen ti sabali pay
nga Idang wenno Armie a maitulad.

Ala ngarud, babayu!