MARTIAL LAW ITI PILIPINAS

Salaysay Ni Eden A. Alviar

ITA a Septiembre a mailagip ti maika-44 a tawen ti pannakaiproklamar ti Martial Law iti Pilipinas ket adda dagiti pagteng nga umasping kadagiti agdama a mapaspasamak iti pagilian a terorismo ken ti pannakaideklarar ti “Under the State of Emergency on the Account of Lawless Violence.”

Dagiti addaan ti dakes a padas kabayatan ti Martial Law ket agam-amak amangan no dagiti agdama a pagteng iti pagilian ket agtinnag iti pannakaiyetnag manen ti Linteg-Militar a mangikuspil ti kalintegan dagiti tattao. Ngem sagudayen ti 1986 Constitution, narigat a maideklarar ti Martial Law iti intero a pagilian. Marigatan ni Presidente Rodrigo Duterte a mangiyetnag ti Martial Law ta saan isuna a kas iti daydi Presidente Ferdinand Marcos a naaddaan ti naan-anay a gundaway a nangisagana ken rason iti deklarasion ti Linteg-Militar.

Nasken latta ti panagridam ken panagtignay dagiti umili tapno malapdan dagiti terorismo, ken tapno saanen a maulit ti pannakaideklarar ti Martial Law iti pagilian kas napasamak idi 1972.

Dagiti nadara a protesta kadagiti kalsada ken panagbomba kadagiti pasilidad iti Manila ken Quezon City, agraman ti nagparang a pannakaambus ken nagandat a pannakapapatay ni Defense Secretary Juan Ponce Enrile iti panagawidna manipud Camp Aguinaldo, Quezon City idi rabii ti Septiembre 22, 1972. Dagitoy a pagteng ti rason a naideklarar ti Martial Law iti sapasap a Pilipinas.

Sakbay nga indeklarar ni Marcos ti Martial Law, kinonsultana dagiti matalek ken kasingedan a pasurotna a nagbalin nga instrumento iti naannayas a pannakaipakat ti Linteg Militar iti sapasap a pagilian – dagiti naawagan iti Omega 12 (saan a Rolex 12) a da Defense Minister Juan Ponce Enrile, Philippine Constabulary Chief Maj. Gen. Fidel Ramos, National Intelligence Security Authority Chief Maj. Gen. Fabian Ver, PC Lt. Col. Eduardo “Danding” Cojuangco, Jr. (negosiante a nakomisionan nga opisial), Army Chief Maj. Gen. Rafael Zagala, Constabulary Vice-Chief Brig Gen. Tomas Diaz, Armed Forces Chief of Staff Gen. Romeo Espino, Air Force chief Maj. Gen. Jose Rancudo, Navy chief Rear Admiral Hilario Ruiz, ISAFP Chief Brig. Gen. Ignacio Paz, Metrocom chief Brig Gen. Alfredo Montoya, ken Rizal Provincial PC Commander Col. Romeo Gatan. Mabigbig a ni Enrile nga architect ti Martial Law, ken ni Ramos ti implementor.

Nagparang ni Marcos iti nasional a telebision idi alas-siete y media iti sardam ti Septiembre 23, 1972 (saan a Sept. 21) ket improklamarna ti Proclamation No. 1081 wenno Martial Law a napetsaan iti Septiembre 21. Ngem Septiembre 17 pay idi napirmaan ti Proclamation No. 1081. Sakbay ti opisial a proklamasion, nairugin a naaresto dagiti lider ti oposision, ken narikepanen dagiti estasion ti telebision ken radio, ken pagiwaknak malaksid ti Philippine Daily Express a kadua ti administrasion. Naserraan pay dagiti nagduduma a pasilidad ti komersio ken establisamiento.

Iti pannakaideklarar ti Linteg Militar, sinuspender ni Marcos ti 1935 Constitution. Winarana ti Kongreso ket inannongna ti bileg ti Ehekutibo ken Lehislatura a sanga ti gobierno. Nangiyetnag kadagiti proclamation a pannakaaresto dagiti mapapati a subersibo wenno komonkontra iti gobierno, panangipawil ti pannakaangay dagiti protesta wenno mass actions, pannakaisayangkat ti curfew manipud alas dose ti rabii agingga iti parbangon, pannakatiliw dagiti agik-ikut dagiti saan a lisensiado nga armas. Nagipaulog isuna kadagiti linteg babaen ti Presidential Decree.

Nairaman kadagiti naaresto ken nabalud a lider ti oposision ket ni Senador Benigno “Ninoy” Aquino Jr. ti Liberal Party, ken nainget a karibal iti politika ni Marcos. Idi Septiembre 13, 1972, nag-privilege speech sadiay Senado ket imbutaktakna ti naited kenkuana nga impormasion manipud iti gayyemna a military a pannakaisayangkat ti Oplan Sagittarius wenno Martial Law. Idi Septiembre 21, 1972, dua nga aldaw sakbay ti pudno a proklamasion ti Martial Law, nag-privelege speech manen ni Ninoy maipanggep ti pangbalin a Garrison State ti Pilipinas.

Ti pannakaideklarar ti Martial Law ket nalag-an nga inawat dagiti adu a Pilipino a namati a nasken dayta tapno malapdan ti pannakarabsut ti gobierno dagiti komunista nga agparparang nga adu ken nabileg iti dayta a tiempo. Naitudo dagiti rebelde a komunista nga isuda ti akin-aramid ti pannakagranada ti political rally ti Liberal Party sadiay Plaza Miranda, Quiapo, Manila idi Agosto 21, 1971 a nakatayan dagiti siam ken nakadangran dagiti nasurok a 100 tattao pakairamanan da Senador Jovito Salonga ken Manila Mayor Ramon Bagatsing. Napabasol pay dagiti komunista nga isuda ti adda iti likudan ti pannakaisanglad dagiti rinibu a nabileg nga armas a naikarga iti M/V Karagatan sadiay Digoyo Point, Palanan, Isabela, ken nakompiskar dagiti kameng ti PC idi Hulio 5. 1972.

Sinukatan ni Marcos ti 1935 Constitution babaen ti baro a Konstitusion idi 1972. Nabaliwan ti sistema ti gobierno manipud “presidential system” ket nagbalin a “parliamentary system”. Nagtalinaed isuna iti turay kas Head of State ken Head of Government. Namaneobra pay dagiti eleksion babaen ti partido a binukelna a Kilusang Bagong Lipunan a nangtengngel iti Batasang Pambansa.

Adu dagiti naallukoy nga iti pannakaideklarar ti Martial Law ti nangisubli ti disiplina, urnos ken kappia iti pagilian. Ngem idi agbayag, immadu dagiti nadismaya gapu kadagiti pannakaalabsing ti kalintegan pang-tao dagiti umili, ken panagabusar ken pananggundaway ti turay dagiti adda iti saad tapno agpabaknang ken agpautda iti turay. Ad-adda a bimmileg dagiti komunista a rebelde. Bimtak pay ti nadara a riribuk kadagiti ka-Musliman a paset ti Mindanao gapu kadagiti rebelde a kameng ti Moro National Liberation Front.

Naikkat ti Martial Law idi Enero 17, 1981, sumagmamano a bulan kasakbayan ti umuna a Bisita Pastoral daydi Papa Juan Pablo II iti Pilipinas para ti panagbalin a santo ni San Lorenzo Ruiz de Manila. Naikkat ti Martial Law tapno agparang iti sangalubongan a napasublin ti demokrasia iti pagilian bayat ti kaadda ti Santo Papa iti Pilipinas idi Pebrero 17 – 21, 1981. Idi Hunio 16, 1981, naangay pay ti umuna a Presidential Election kalpasan ti pannakaideklarar ti Martial Law. Inabak ni Marcos ti nakasalisalna a ni retirado a Heneral Alejo Santos ti Bulacan. Binoykot met ti oposision dayta nga eleksion.

Idi Pebrero 7, 1986, naangay ti Presidential Snap Election a nagbalubalan da Marcos ken ni Corazon Aquino a balo daydi Ninoy. Idi Pebrero 22, 1986 a rugi ti EDSA People Power Revolution, simmina ken nagrebelde da Enrile ken Ramos iti administrasion ni Marcos. Kabayatan ti press conference, impalgak ni Enrile a ti napasamak a panagambus ken gandat a pannakapapatayna idi sakbay a maideklarar ti Martial Law ket saan a pudno ken naigagara laeng tapno adda rason a mayetnag ti Linteg Militar. Idi rabii ti Pebrero 25, 1986, babaen ti tulong ti Estados Unidos, pimmanaw ni Marcos ken ti pamiliana iti Malacañang ken nagpaingda sadiay Hawaii, USA. Simmukat iti turay ni Pres. Aquino ken indeklararna ti Revolutionay Government aginggana a naaramid ken naadaptar ti 1987 Constitution.#