Nadaraan a pinagayan (Maudi a paset)

Sarita ni Jobert M. Pacnis

 

1944. Nakatengngan ti tawen. Mano laengen a bulan, marambakan manen ti Paskua. Ngem manon, aya, a Paskua ti limmabas a di man narikna ti pagilian ti anag dayta nga aldaw? Awanen ti makapanunot nga agrambak gapu iti aligagaw ken buteng nga agar-ari iti tunggal umili. Kailiw metten ni Ignacio a mangngegan dagiti ayug-Pamaskua. Kasta metten a kailiwna a makita dagiti ubbing nga agkaroling. Kaanonto manen a makaraman iti tinubong a pagpampannakkel ti ilida?

Rimmubrob ti gagem ti Tignay a mangruk-at iti pagilian. Kailiwda la unayen ti wayawaya!

Bayat ti panagur-urayda iti umisu a panawen, kumellaat met latta a rumaut wenno agsaneb da Ignacio no maikkanda iti gundaway. Isu pay a nayon a bilegda ti maagawda nga armas dagiti kabusor. Saanto laengen a pana ken buneng ti isangoda kadagiti kalaban.

Ngem rimmubrob met ti pungtot dagiti kabusor iti pannakaipakni dagiti kaduada. Tunggal maipatli, masuktan iti mamindua a daras. Pagsayaatanna, ammon dagiti umili ti ar-aramidenda no madamagda a natambang dagiti kabusor. Aglemmengda a dagus iti kueba wenno iti kabakiran. Adda payen nagaramid kadagiti nalimed a paglemmengan kadagiti kakawayanan.

Naragsakan da Ignacio idi dumanon kadakuada ti damag a ngannganin sumangpet ti tulong nga aggapu iti Amerika. Kinapudnona, mapappapigsa kanon dagiti nabati a puersa dagitoy iti Kamaynilaan. Rugrugianda kano payen ti agdadael kadagiti instolasion ti militaria dagiti Hapon.

Ngem naala da Ignacio ti nagbuteng idi nadamagda a dimtengen ti Tigre, ni Hen. Tomoyuki Yamashita, tapno salaknibanna ti Filipinas para iti pagilianda. Pagbutbutngan ni Yamashita ta awan kano ti umasping iti kinarungsotna. Adun ti madamdamag da Ignacio maipanggep kenkuana. Nasiglat pay iti tay-ak ti pagbabakalan. No idauluanna dagiti soldado a Hapon, agayus la ketdi ti dara!

Naunas dayta a panagdandanag da Ignacio idi simmangladen ni Hen Douglas McArthur iti Leyte. Innalada daytoy a gundaway tapno isaganada aminen a puersada gapu iti di masasaan a nadara a dangadang a mapasamak. Kayatna, uray sangkapuling laeng, makatulongda met iti pannakawayawaya ti pagilian.

Plinanoda a nasayaat ti addangda. Kasta met ti aramiden dagiti padana a lider kadagiti kabangibangda. Pinanaganan ni Ignacio iti Sagad dayta a panagkutidanto.

DIMTENG ti aldaw a tinagtagiuray da Ignacio. In-inuten ti pannakaipasuli ti puersa dagiti kabusor. Adun kadagitoy ti nagatras a nagpaamianan.

Kadayta a parbangon ti Hulio 28, 1945, sinindianen da Ignacio ti pabelo ti gubat iti ilida. Pinagkatloda ti Tignay a mangraut iti balay-ti-ili a pinagbalin dagiti ganggannaet nga umok ti kinadakes. Maysa ti dumarup iti laud, maysa iti abagatan ket ti maikatlo, agurayda laeng iti daya. Awan ti agturong iti amianan ta baybayen dita. Awan met ngarud ti madadaan a pagluganan a mangitulnog kadakuada iti papananda.

Ti grupo ni Ignacio ti mangserek iti munisipio. Nupay adda amak iti barukongna, saan a nagbalin daytoy nga upay kenkuana. Takderanna ti kinaliderna. Samsam-itenna ti matay iti nagan ti panagserbi iti pagilian.

Napisang ti ulimek kadayta a parbangon gapu iti naglabbet nga ikkis ken uni dagiti igam dagiti mannakigubat. Naklaat dagiti kabusor. Kasda la bunar a nakiwar. Didan ammo ti pagturturonganda. Madalebda lattan no kasta a matiruanda iti pana ken bala. Adda sabidong ti sima ti pana dagiti Agta.

Ngem naala met laeng dagiti kabusor ti bimmales. Adu a kadaraan ti inarado ti bala a nagtaud iti igamda. Ngem iti tunggal mapasag a kaduada, kumirkired ti pakinakem da Ignacio. Masapul nga agballigida. Sobran ti kinadakes dagiti kabusor. Kayatdan a nanamen ti sam-it ti balligi.

Iti naglabbet a pungtot ken rungsot ti grupo da Ignacio, inkeddeng dagiti kabusor ti aglibas nga agpadaya. Madlawda a kasla awan ti kalaban iti dayta a paset. Nagpadayada ngarud tapno  dita nga agluganda  kadagiti  barangay  a  nakapundo  iti  Pammoboan.  Dagiti  met dadduma, nagdiretsoda iti pantok a mangitunda kadakuada iti Linao. Napuskol dagiti bayyabas ken pandan ditoy. Napintas a paglingedan.

Ngem nakigtot dagiti kabusor idi agtudo ti pana ken bala manipud iti kapuskolan dagiti bayyabas ken pandan. Kasta met laeng ti napasamak kadagiti nagturong iti Sitio Dappat. Agsasarutsot dagiti maibiat a pana manipud iti kapuskolan dagiti tata.

Dagiti nakalibas, nagkamangda kadagiti balbalay tapno pagbalinenda a kalasag dagiti umili. Ngem nakigtotda. Awan matatao kadagiti balbalay. Nariknada ti yiilet ti lubong kadakuada. Pagkamanganda?

Ti di ammo dagiti kabusor, nabagaanen da Ignacio dagiti umili sakbay ti irarautda tapno awanto ti panunotenda a mairaman inton iwayatda ti panagsagad kadagiti rugit!

‚ÄúAgbiag ti Filipinas!‚ÄĚ inyikkis da Ignacio bayat ti panangsunsonda kadagiti Hapon. Awan ti ibatida kadagitoy. Masapul nga agngudon ti kinadangkokda!

Nasarakan dagiti kadua ni Ignacio ni Sgt. Gosieng nga aglemlemmeng iti puon ti barakbak iti amianan ti simbaan iti asideg laeng ti munisipio. Nagtaray ni Sgt. Gosieng ngem kinamat dagiti kadua ni Ignacio. Naipiskotda iti asideg ti karunoan.

Nagtudo dagiti danog ken kugtar ken ni Sgt. Gosieng ket dinan ammo ti sarsarapaenna. Maysa a kadua ti nanguksot iti bunengna sana tinagbat ti opisial. Nagriaw ti opisinal idinto a nagparsiak ti dara iti kapan-awan.

Awanen ti biag ni Sgt. Gosieng idi sumangpet da Ignacio. Iti kamaudianan, naggibusen ti nadangkok nga opisial.

Imbilinna ti panagsublida iti ili. Nalabsanda ti simbaan. Isu pay la ti pannakaimatangna ti sagad a naipasanggir iti bakrang ti kombento ‚Äď sagad nga us-usaren ti sakristan no kasta a dalusanna ti aglawlaw ti simbaan.

‚ÄúNatibker dagitoy, Barok, no mapagtitiponda‚Ķ‚Ä̬† immaweng iti lapayag ni Ignacio dayta a litania ti amana.

Napaisem. Idi tumangad, nakapatpatak ti panagkitana iti krus iti tuktok ti ridaw ti simbaan a tuptuparenen ti raya ti kalleggak nga init.

DISIEMBRE 18, 2007. Reprep dagiti umili iti plasa, iti sango ti munisipio a yan ti monumento a¬† pukol ti¬† makanigid nga imana a nakatag-ay iti leleggakan ti init idinto a nakaigpil iti libro ti makanawanna. Iti amiananen daytoy, nakawagaywayen ti bandera ti pagilian. Maysanmaysa kadagiti umili ti nangisagut iti sabong iti sakaanan ti batonlagip‚ÄĒ a kas panglagip kadaydi Ignacio a naputed dagiti imana ta nagpakpakillo idi mapaltogan kabayatan ti pannakirangetna kadagiti kalaban.

Duapulon a tawen manipud idi pimmusay ni Ignacio. Duapulo metten a tawen a ramrambakan ti ili ti Iit Festival a pakaitamtampokan dagiti alikamen iti uneg ti balay a naaramid iti iit. Nadur-asen daytoy a negosio.

Sakbay a nagpakada iti ipatpategna nga ili, sinurat ni Ignacio ti pakasaritaan daytoy. Pinauluanna iti Sagad. Ita, mamati unay dagiti kailianna, babaen ti anakna a lalaki a mannurat, ni Rilo, a mailibronto dayta a sinurat a mangtaginayon iti lagip dagiti tumanor pay a kaputotan kadagiti nadara a ranget a napasamak iti pannakasubbot ti ili; ken kadagiti bannuar nga annak ti Ballesteros, ti ili iti lauden ti Aparri!#