Nadaraan a pinagayan (Umuna a paset)

Sarita ni JOBERT MA. PACNIS

 

“BAROK, inka man alaen ‘tay kalangkang dita likud ti ridaw ta ipanko ‘toy nakayasak nga iit.”

“Apay dagita iit, Tatang?”

“Aramidek a sagad naimbag la a pagkaykay iti paraangan. Nagadu man ngaminen dagiti agtinnag a bulong.”

“Naglap-it ken nagbabattit dagita iit, ‘Tang. Kabaelanna ngarud ita nga iduron dagiti basura?”

“Natibker dagitoy, Barok, no mapagtitiponda…”

Nariingan ti ubing dayta nga aramid ti amana. Dagiti sobrada a sagad, isu ti ilako ti inana idiay poblasion. No saan, isukatna iti tagapulot wenno balikutsa kadagiti agbibiahe a taga-Ilokos.

NAANGEP iti dayta nga agsapa ti Disiembre 8, 1941. Kumutukot ti lam-ek a kabuyog ti apagdillaw a pul-oy ti angin-amian. Iti panangmatmatmat ni Ignacio iti sinilong ti pinagayanna, nariknana nga immet-et ti aligagaw a nagapon iti isipna. Nupay nakananama ti ikarkari dagiti pagay, bumangon ta bumangon latta dayta nga aligagaw.

Rumbeng koma nga adda ita iti simbaan a kaduana ti pamiliana. Kasangay ti Napateg Nga Ina. Manipud nagasawa, dina pay naliwayan ti nakipaset iti aktibidad ti simbaan aglalo iti kastoy nga okasion. Mamati la unay nga iti panangibabaet ti Ina, mapatgan dagiti karkararagda… dagiti kiddawda.

Imbakalna ti imatangna iti daya, iti kaniogan a sakup ti barangayda a Pammoboan. Nupay dina masirayan dagiti niog, ammona, adda dita dagiti pinuon a narnuoyan iti bunga. Mabalindan nga apiten nga ibiahe iti Ilokos.

Ngem mapasamak pay ngata dayta?

Aglawa iti sangaektaria ti kaniogan a tawidna kadaydi Tata Pidong nga amana. Sabali laeng ti piskaria iti abagatanen ti balayda ken dagiti bangkag iti amianan a dumna iti baybay.

Makuna ni Ignacio nga insaganaan ti amana iti pagbiagan.

Nagaget daydi Tata Pidong. Inrubuatna ti panagmulamula iti purokda nga Amianan. Sinubuanna dagiti kalugaranda iti impormasion a kadagidi a panawen ket narigat a masakdo wenno matukod dagiti taga-away. Pinagpangalan daytoy dagiti kapurokanda tapno agarapaapda met ken saan lattan a patagtagabo iti pitak ken kadagiti matangtangad iti gimong.

Napatak pay laeng iti lagip ni Ignacio ti maysa a paset ti surat ‘di amana a nasarakanna iti baul. Adu dagita a surat a nakasentro iti biag ni Tata Pidong.

Daytoy nga daga, insagot ti Apo. Ado nga dara quen ling-et ti pinagayosco tapno mapabaknangco laeng daytoy nga isagotco met kadaguiti capototac. Sapay la coma iti Namarsua nga addanto met saringitco nga addaan panangilala cadaguitoy a nagbambannogac…

Narikna ni Ignacio ti yaarakup ti aligagaw iti isipna. Binalkoten ti buteng ti sibubukel nga ili. Awanen ti di makaammo iti idadarup dagiti Singkit. Nasakupen dagitoy ti Baguio ken Tuguegarao. Agwarwaras ita ti damag nga isarunoda a rebbeken ti kuta dagiti Puraw iti Aparri. Maapektaran la ketdi ti ilida no mapasamak ti kasta. Kaparangetda laeng ti nasao nga ili.

Pagkamanganda no agbettak ti dangadang? Ania manen ti agur-uray a gasatda iti ima dagiti sumaruno a mangsakup kadakuada no agballigi dagitoy a mangagaw iti pagilian? No ar-arigen, kaar-arakupda pay laeng ti bileg dagiti nangwayawaya kadakuada manipud iti ima dagiti Kastila.

Napasennaay ni Ignacio. Kaanonto nga agngudo ti gubat? Kaanonto nga agtalna ti pagilian? Kaanonto a mananamda ti agbiag a siwawayawaya?

No mabalin la koma a gapasenen dagiti pagay, naisip ni Ignacio. No mapasamak ti pagam-amkanda a lumugar, anianto pay ti pagbambanaganda no malusdak amin a nagbannoganda?

Napasennaay manen. Ngannganin maibus ti apitda iti napalabas a panaggagapas.

Simmeksek iti panunotna dagiti ubbing pay a bungada ken ni Sofia. Pito ti inaunaan idinto ta uppat laeng ti adienna. Kasano a maipaayanda dagitoy iti naraniag a masakbayan no di met agtalna ti aglawlaw? Agtalinaedda kadi lattan a maikuskuspil?

Simmangbay a kasla batibat ti damag kadayta a malem. Natnagen ti Batanes iti ima dagiti kabusor. Napaksiat ti bileg dagiti Ivatan a nangirupir iti kalinteganda.

Iti dayta met laeng a rabii, masagsaginnit laeng ti turog ni Ignacio. Sumallisallin iti panunotna ti mabalin nga ibebettak ti gubat iti sibubukel a pagilian iti ania man a kanito. Ammodan a lumugar no pagkamanganda no kas pangarigan laeng. Dida met ngata agbisin no agkamangda kadagiti kabambantayan ti Baran ken Caiingat Cayo. Adu ti maanup nga ayup dita. Naruay pay dagiti kayo nga agbunga. Ken nabiag ti ubbog nga adda iti puseg ti bantay nga agay-ayus nga agturong kadagiti kataltalonan.

Namrayan ni Ignacio ti nangidadang iti pagkapeda idi agalas tresen ti parbangon a pangiliwliwaganna metten iti danag a pinarnuay ti napasamak iti Basco, Batanes. Masapul a madengngep ti tianna sakbay a sumalog iti talon. No mabalin, guyodennan ti panawen tapno magapasen dagiti pagay. Ngem mapan pay a dua lawas sakbay nga agbalin dagiti dawa.

Sumirsiripen ti init idi agturong ni Ignacio iti talon. Napanna pay ngamin kinita dagiti mulada iti bangkag. Iti panagrikna ni Ignacio, makaduayya man iti barukong ti langa dagiti pagayna. Mayat ti takder ken bun-asda. Ad-addan ti pannakaipallayog ti riknana idi tuparen ti gumilang a raya ti init dagiti linnaaw a nagapon kadagiti bulong. Nagpintasen a buya! nakunana.

Ngem nabugtak ti agap-apon a duayya iti barukongna idi maysa a makadayyeg a kanalbuong ti nangpisang iti aglawlaw. A sinaruno ti panagampayag dagiti agsasaruno nga eroplano iti tangatang. Makatitileng ti ungorda.

Mapasamaken, naitanamitim laengen ni Ignacio.

“Gubaten!” inyikkis dagiti kabaddungalanna nga adda met kadagiti pinagayanda.

(Adda tuloyna)