Naideklaran a National Epidemic ti dengue fever iti Pilipinas

INDEKLARAN ti Department of Health ken National Disaster Risk Reduction Management Council ti dengue fever kas National Epidemic gapu iti kaadu ti bilang dagiti nakaptan iti daytoy a sakit ken natay iti nagduduma a rehion iti Pilipinas.

Impakaammo ni Health Secretary Francisco Duque III a 10 kadagiti 17 a rehion iti pagilian ket nagdoble ti bilang dagiti biktima iti dengue ita a tawen no maikompara ti kadagupan dagiti nakaptan itoy a sakit manipud Enero agingga iti Agosto idi 2018. Makapadanag ti bilang dagiti natay a dumanonen iti agarup 100 manipud kadagiti nagduduma a rehion.

Nagasat ti Region I no maikompara kadagiti sabali a rehion iti Pilipinas ta uray no dandani nagdoble ti bilang dagiti kaso ti dengue fever ket limitado ti bilang dagiti natay, ken awan pay laeng dagiti publiko wenno pribado nga ospital iti Ilocos Region a saanen a kabaelan dagiti kuarto ken ward nga akomodaren ti bilang dagiti pasiente nga agsagsagaba iti kaso a dengue. Kadagiti lugar a naideklararen nga addaan iti dengue outbreak, makita ti panagdudupudop dagiti pasiente kadagiti publiko nga ospital, ken panagkurang ti mausar a dara para kadagiti agkasapulan a pasiente. 

Adun a probinsia dagiti naideklarar nga “under the state of calamity” gapu iti “outbreak” ti dengue fever ket naikkanen ti autoridad dagiti lokal a gobierno a mangaramat kadagiti nailatang a calamity fund tapno malapdan ti panagsaknap daytoy a sakit.

Naruk-atanen dagiti pondo a tumulong kadagiti pasiente kadagiti nagduduma nga ospital nangruna dagiti napanglaw a saan a makabael a mangibaklay iti nangina a gastos ti panagpaospital. Inlungalongen dagiti opisial iti lokal a gobierno ken barangay ti pannakaisayangkat dagiti gannuat a pangpaksiat iti dengue kas ti fogging operations, panagdalus kadagiti arubayan ken panag-spray iti chemical kadagiti pagitlogan ken pagumokan iti lamok a pakaigapuan iti daytoy a sakit.

Makapaalarma ti panagadu ti sakit a dengue a maala iti virus nga iyakar ti babai a lamok nga Aedes a dagiti kangrunaan a sintomana ket nangato ken napaut a panaggurigor, panagkakapsut, kinaawan iti ganas a mangan, panagsakit dagiti susuopan, panagsarua ken panagsakit iti tian, panagdara agong ken gugot, panagbinatlag iti kudil ken dadduma a pagilasinan.

Ibalbalakad ti DOH nga iti daytoy a panagraira iti sakit a dengue a no ti pasiente ket aggurigoren iti dua nga aldaw ket nasken ti panagpakonsultan iti doktor ket saanen nga iyuray dagiti dadduma pay a simtoma tapno maeksamen ken mapaliiw ti sagsagabaenna ket mapakatan iti tumutop nga agas.

Kaaduan kadagiti nakaptan iti sakit a dengue ket dagiti ubbing ta nakapkapsut pay laeng ti resistensiada ngem dagiti nataengan. Isu a nasken a masigud a maikonsulta iti doktor no dagiti ubbing ket aggurigor iti napaut nangruna dagiti saan pay makabalikas ken maibagana ti sagsagabaenna tapno dagus a maduktalan ti sakitna.  

Imbilinen ti NDRRMC kadagiti lokal nga opisial ti panangidariragda kadagiti pribado nga umili ti pannakikaysada iti panangpaksiat iti panagraira ti sakit a dengue babaen ti pananglappedda ti panagadu ti lamok kadagiti bukodda a pagtaengan ken arubayan. Nasken ti pannakitimpuyog dagiti amin nga umili iti panagdaldalus dagiti mabalin a pagumokan iti lamok ita a tiempo ti panagtutudo kas kadagiti kalasugan, pilid ti lugan, lata, botelia ken dadduma pay a banag, Nasken pay ti pannakapatpat wenno pannakadalus dagiti nasamek a karuotan ken kakaykaywan nga asideg kadagiti balay, eskuela ken dadduma pay a pasdek a kadawyan a pappapanan dagiti adu a tattao.  

Nakalkaldaang ti panagadu iti sakit a dengue iti Pilipinas ita a tawen ta dimmanonen iti National Epidemic ket  ipaneknek daytoy ti kinaawan iti epektibo a programa ti gobierno a manglapped iti daytoy a sakit a nabayagen ken tinawen a problema iti pagilian.

Ipakita daytoy ti kinaawan ti panagtitimpuyog dagiti opisial ti barangay ken lokal a gobierno ken adu nga umili a mangpatalinaed iti kinadalus kadagiti bukodda a pagtaengan, arubayan ken komunidad. Ipaneknek daytoy dagiti saan a nasayaat ti pannakaibellengna a basura, nasamek ken narugit nga aglawlaw, adu a junk-shops kadagiti matatao a lugar. Adda pay dagiti proyekto ti imprastraktura a saan a nasayaat ti plano ken impementasionna kas kadagiti kanal, ambornal, ken  sewerage and drainage system nga awan met ti naan-anay a pagayusan ti danumna a no mabunnong ita a panagtutudo a tiempo ket pagitlogan ken pagumokan iti lamok.

Maysa pay a gapu iti panagraira iti sakit a dengue ket ti pannakaisardengen ti panagbakuna iti anti-dengue vaccine gapu iti nabara a kontrobersial nga isyu ti Dengvaxia nga inakusaran ti Public Attorney Office ti Department of Justice a gapu ti nakatayan dagiti ubbing a nabakunaan. Nausar ti Dengvaxia kadagiti publiko a pagadalan kadagiti lugar nga adu ti bilang ti biktima iti dengue iti paset ti Metro Manila, Region 3 and 4. Adda dagiti alegasion nga eksperimento pay laeng ti pannakausar ti bakuna ket para laeng koma kadagiti nakaptanen ti dengue. Nagreklamo dagiti nagannak dagiti nabakunaan a biktima ta arigna nausar dagiti annakda a Guinea-pig wenno nakaipadasan ti bakuna.  

Gapu iti reklamo dagiti nagannak dagiti natay nga ubbing ket naisardeng ti panagbakuna ken nakansel pay ti rehistro ti Dengvaxia iti Foods and Drugs Administration. Naimbestigaran ken naidarum pay da sigud a Presidente Benigno Aquino III ken sigud a Health Secretary Janet Garin nga idi panawenda a nagatang ti minilion a doliar ti balorna a bakuna a produkto ti French Pharmaceutical corporation a Sanofi Pasteur.

Iti laksid dagiti alegasion kontra Dengvaxia, awan ti inyetnag a “conclusion” ti World Health Organization ti United Nations a dayta a bakuna ti nakaigapu iti pannakatay dagiti nabakunaan nga ubbing.  

Gapu iti panagbalinen a National Epidemic ti dengue, isingsingasing ni sigud a Health Secretary Garin nga itan ket Iloilo Representative ti pannakaaramat ti Dengvaxia a kanselado pay laeng ti rehistrona iti FDA. Impalgaken ni Presidente Duterte a mabalin nga usaren ti Dengvaxia no irekomenda dagiti Pilipino nga eksperto a natalged daytoy a bakuna. 

Iti agdama, agtultuloy ti pangta ti panagwaras ti sakit a dengue. Malapdan laeng daytoy a sakit no agkaykaysa ti gobierno ken pribado nga umili – ti panagdaldalus tapno maglappedan ti gapu iti daytoy a sakit ti panagadu dagiti lamok nga agiwaras iti virus a gapu ti dengue fever. ●