Natibker ti Managkilabban

Salaysay ni Melvin F. Bandonil

 

Indeklara ni Presidente Benigno Simeon Aquino III a maawagan daytoy a tawen 2013 iti National Year of Rice. Sakbayna, napasamak dagiti nagduduma a panangamiris maipapan iti bagas, no ania dagiti rehion a kalaingan a mangan iti innapuy ken ti probinsia a kaadduan ti makonsumo iti makatawen.

Napasamak ti panagadal tapno maragpat ti nakananama a supisiente a suplay para itoy ken mapunnuan dagiti pagkurangan iti pannakapataud iti ad-adu pay a produksion. Ta itay laeng nabiit, rinugiantayon ti nageksport iti bagas sadiay Dubai ken United Arab Emirates, inton sumaruno a bulan, sadiay met Hong Kong, United States ken Netherlands.

Saan laeng a dayta a banag dagiti natakuatan itoy a panagadal no di pay ket iti termino iti away (rural area) a managkilabban wenno pannangan iti innapuy a kas merienda; iti away a mapasamak ti panagkilabban malaksid iti regular a panammigat, pangaldaw ken pangrabii.

Iti nasao a panagadal, natakuatan babaen ti statistics dagiti kalaingan a mangan iti innapuy a probinsia ken dagiti rehion. Iti datos, dagitoy dagiti lima a kalaingan a mangan iti innapuy a rehion: immuna ti ARMM ta makakonsumo ti maysa a tao iti makatawen iti 145 a kilos a bagas wenno dandani tallo a kaban (50 kg), sinaruno ti SOCSARGEN, 137 kg.; MIMAROPA, 136 kg.; Western Visayas, 134 kg. ken CAR, 132 kg.

Iti yanna a pait, dagitoy a rehion ti kabassitan iti produksion ti bagas. Ngem kaaduanna, no di man isuda amin ket addada iti nalawa  a kabambantayan a saan a maiyataday a pagmulaan iti nawadwad a pagay; saan a kas kadagiti nalawa a kapatagan ken addaan pay iti saan a maatianan nga irrigasion a maiyataday a pamataudan iti abunaw a produksion ti bagas.

Kadagiti amin a probinsia iti Cordillera, ti Abra ti highest per capita rice consumption per person nga agdagup iti 171.34 kilogramo iti makatawen, sinaruno ti Kalinga, 163.07; Apayao, 156.312; Mountain Province, 142.792; Ifugao, 125; ken Benguet, 108 kilogram.

Iti nasao a panagadal, ti Abra ngarud ti kalaingan a mangan iti innapuy iti sibubukel a pagilian. Indepensa ni DA-CAR Regional Executive Director Marilyn Sta. Catalina, a napaneknekanda iti panagsukisokda ken panagadal a maminlima a beses a mangan dagiti residente sadiay. Ngarud, malaksid iti regular a pammigat, pangaldaw ken panangrabii, mapasamak pay ti mamindua a beses a panangilabban—ti panagkilabban iti innapuy ti pannakameriendada. Innayon pay ni Dir. Sta. Catalina a 119 a kilos ti gagangay a makunsumo ti tunggal Pilipino iti makatawen, ngem iti Abra, makakonsumo iti 171.34 tunggal katao iti makatawen.

Gagangay a panagtalon iti ad-adda a panggedan idiay Abra. Ngarud, kas mannalon, kasapulan ti bagi iti adu nga enerhia tapno natibker latta nga agmalmalem nga agobra iti bangkag, talon ken iti uma.

Kangrunaan a taudan ti enerhia dagiti mannalon ket babaen ti pannangan iti nawadwad nga innapuy. Saanda unay a managayat iti sarsaramsam iti nagtengngaan ti regular a pannangan no di ket ad-adda a managayatda nga agkilabban, ket dayta ti agparparang a datos iti naiwayat a panagsukisok.

Ngem kangrunaan iti amin a saludsod: apay a saan met a nakaro ti lukmegna dagiti mannangan iti innapuy no maikumpara kadagiti sangatasa wenno basbassit laeng a volume ti ipaunegda? Ad-adda a maskulado ken namsek ti laslasagda, nakarkaranting ken nasansanikar dagiti managkilabban ngem dagiti saan? Natibtibker ti pammagi ken naan-andur dagiti managkilabban ngem dagiti nabagi ngem nalupoy met?

Iti panagsukisok ni Dr. Peter Attia ken insuratna iti “The War on Insulin: How do some cultures stay lean while still consuming high amounts of carbohydrates?” Uray no mannangan iti innapuy ken dadduma pay a pagtaudan iti carbohydrates, saanda a nalukmeg, ken natibker ti pammagida agsipud iti nababa a konsumoda iti  refined sugar (fructose).

Kinuna pay ni Dr. Attia, “This may stop insulin resistance from developing.”

Innayonna pay a ti pannangan kadagiti unrefined starch (e.g. brown rice, red rice, black rice, root crops) ken dadduma pay a slow to digest wenno mabayag a matunawan ket gapu iti nangato unay a fiber content.

Daytoy ti rason a nasaysayaat ti pammagi dagi managkilabban, natibtibkerda ngem kadagiti mangmangan iti junk foods ken mirienda nga adu iti fructose content ken fatty acids a daras a makapalukmeg ngem nalupoy a panagbagbagi a maiduma iti tibker ken kired dagiti managkilabban.#