Footer

Nawaya ti Literatura

Ni  Jaime M. Agpalo, Jr.

 

Iti kritisismo, saanka nga agtimek tapno maammuan nga addaka no di ket maysa met a panangiyibbet iti kapanunotan a pinarnuay ti nabasa a sinurat. Siempre, no nagbasaka ket nakakitaka iti nagpintasan wenno nagbiddutan ti sinurat, natural laeng a tapogam ti agsao—ta adda met nawaya a karbengan ti agbasbasa iti maysa a sinurat. Saan laeng a ni mannurat ti addaan iti karbengan a sumao, nawaya ti amin. Nawaya ti literatura. Nawaya ti autor, nawaya met dagiti readers iti inda panagbasa. Agpada a nawaya ti autor ken dagiti agbasbasa.

No agpada ti autor ken dagiti readers a nawaya iti inda panangiyebkas ti kapanunotanda, siwawaya ngarud ti amin.

Addaan iti dua a klase dagiti readers: passive, wenno ti saan a makibibiang iti nabasana ken ti proactive, wenno ti makibibiang iti inna nabasa.

Agsipud ta maibilang dagiti proactive kadagiti aktibo a readers, nawada ngarud ti mugingda a mangiyebkas ti komentarioda, ti kapanunotanda—dayawenda man ti sinurat wenno adda  dillawenda itoy.

No dayawenna ti sinurat, karbenganna dayta.  Ngem no makakita iti saan nga umno iti sinurat, adda met karbenganna a mangiyebkas ti paliiwna. Nawaya met ti literatura. Ngarud addaan iti waya ti asinoman a readers a mangited iti komento ken kritisismo iti binasana.

Namnamaen man ni mannurat wenno saan, tumaud latta dagiti kritisismo iti sinuratna—lalo kadagiti agsuksukisok, mangisursuro iti literatura ken kadagiti estudiante.

No kritisismo no kuna, napintas wenno nalaad. Saan nga ekspektaren a napintas amin wenno saan nga amin a readers ket agpapada iti panagramanda iti binasada. Adda bukod a kapanunotan tunggal maysa. Kapanunotan a nawaya.

Ngem dagiti koma kapanunotan a maidatag ket addaan iti nagbatayan a ramut (basis) a kas rason no apay a naiyebkas dayta a kapanunotan.

No maminsan, ti nagbatayan a ramit ti kritisismo ket umuna met nga amirisen dagiti kritiko iti kritisismo. Adda ramut a nagbatayan, ilawlawag dayta a nagbatayan, ikomparar iti dadduma a sinurat ti kritkritikaren iti sabali a sinurat. Idatag dagiti paliiw. Ta kadagiti dadduma, maysa a kita ti panangilawlawag ti panangkomparar iti dua wenno ad-adu pay a sinurat tapno makita ken maidasig ti nagpigsaan ken nagkapsutanda.

Iti padastayo ken paliiwtayo iti panagsuratan iti kritisismo, agpada dagiti dua a nagtaudan iti kiddaw. Adda mangibaga a kaykayatna ti mangdillaw—siempre no agdillawka, ilawlawagmo. Ta no agdillawka iti maysa a sinurat ket dimo met nga ilawlawag dayta a dillawmo, dimo ilanad dayta a nagbatayanm, saanka pay a nangaramid iti komparison, well, rumbeng laeng met nga ideklara ti kinaawan ti karbengam a sumao ta awan ti maipakitam a panangilawlawag wenno dimo mapaneknekan ti sasawem. Awananka iti karbengan. Ta saan a mabalin nga agkomentoka no saanmo a mailawlawag.

Posible pay a kunaen a maysaka a sagsagpaw no dimo maidatag ti nagbatayam wenno prueba iti kapanunotam. Wenno iti sabali a parang, adda masaom iti sinurat gapu iti autor—am-ammom ti autor—kabusormo wenno saan. Itoy a banag, saanka ngarud a nangidatag iti kritisismo segun iti pamantayan ti umno a kritisismo ta kinitam ti kinaasino ti mannurat a saan ket a ti sinuratna. Saanen a daydiay sinurat ti indatagam iti kritisismo no di ti autor, banag a saan nga umno nga aramid. Pudno la unay ‘tay kunadan a mangited laeng iti lilibeg ti kapanunotam wenno kritisismo ta awanan iti nagbatayan a ramut wenno prueba.

Iti kritisismo, no adda dillawem, paneknekam dayta, ilawlawagmo, ibagam dagiti rasonmo ket depensaam dayta a rason. Kasta met a no imbagam a tagipintasem ti sinurat, ilawlawagmo ngarud dagiti banag a nangipaay kenka iti kinapintas. Saan ket a tagipintasem ti sinurat agsipud ta nalatak ni autor. Saan a mabalin nga ibagam a napintas no saanmo a mailawlawag ta didanto ket ibaga a patpatiray-okka laeng.

Iti kritisismo, saan a maikaskaso ti kapanunotan nga awanan ti nagbatayan, awanan espasio iti kritisismo no saanmo a mailawlawag.#