sinursuran-banner-sqSinursuranNi Jobert M. Pacnis

NCoV, agbalin nga epidemia?

AGPAPAN ita, napudot latta ti isyu iti novel coronavirus (nCoV) wenno ti ibagbagada a baro a klase ti coronavirus.

Kinapudnona, agduapulon a pagilian ti positibo nga adda biktima daytoy a bayrus. Makadakes, gapu ta kabarbaro a klase ti bayrus, awan pay ti ammo ken sidadaan nga agasna. Ket iti Wuhan, China a makuna a ground zero (nangrugian) ti nasao a sakit, nasuroken a sangagasut dagiti natay a biktima. Ne, ket mano aldaw pay laeng manipud idi umuna a tratarentayo daytoy a sakit. Awan pay idi iti sangapulo a biktima.

Iti kalawa itan ti nagsaknapan ti bayrus, pagam-amkan ti dadduma nga agbanag nga epidemia. Saan a pamutbuteng ngem di adayo a mapasamak no adda panagbaybay-a a mapasamak— iti man benneg ti tunggal gobierno wenno kadatayo a mismo nga umili.

Isu a kasta la unayen ti addang nga ar-aramiden dagiti nadumaduma a pagilian iti sangalubongan. Ikagkagumaanda ti pannakaparmek a dagus daytoy a bayrus a kas idi agraira ti SARS (nagtaud iti bayrus a nakita iti musang) ken MERS CoV (nagtaud iti bayrus a nakita iti kamelio).

Sumagmamano a maar-aramid ti panangirakuarak dagiti lider a masapul ti kanayon a panagannad. Agusar iti face mask no mapan iti kaaduan ti tao. Siguraduen ti kinadalus iti bagi ken iti panagisagana iti ania man a taraon. Saan pay laeng nga agkilkilaw iti ania man a karne, ikan ken nateng. Liklikan la unay ti agsida kadagiti eksotik nga ayup.

Patien ngamin dagiti otoridad iti Wuhan a nagtaud ti baro a bayrus kadagiti exotic nga ayup a maididiaya a taraon sadiay. Pagarigan dagiti bao, panniki, uleg ken dadduma pay. Nalatak ti lugar kadagiti kastoy a taraon. Daydayuen pay dagiti turista.

Ket patien dagiti otoridad ti salun-at a kadagitoy la ketdi ti nagtaudan ti bayrus a nagwaras! Dida pay laeng masinunuo no ania nga ayup.

Iti panagwaras ti nCoV, saan laeng a ti salun-at wenno ti biag ti agpeggad. Kidagenna met ti benneg ti ekonomia. Iti pagilian, immabot kano iti dua a riwriw dagiti Tsino a nagturista iti pagilian iti napalabas a tawen. Iti kaburnokda, dakkel ti napastrek ti pagilian iti turismo. Adu met a kailian ti natulongan. Ken negosio a dimmur-as.

Ngem no kastoy nga agtultuloy ti pangta ti bayrus, sigurado a bumaba ti bilang dagiti turista iti pagilian. Agamak latta dagiti turista nga agbiahe. Nupay impasigurado dagiti otoridadtayo nga awan pay ti kumpirmado a biktima ti bayrus ditoy!

Kas impakita dagiti flights iti pagilian, adu ti nagpakansela iti biaheda—sumrek man wenno rummuar iti pagilian.

Iti report tin DOH idi Enero 30, ti agtawen iti 38 a babai a Tsino ti konpirmado ken kaunaan a nagpositibo iti nCoV, a kas resulta ti laboratorio a naawatda manipud Victorian Infectious Disease Reference Laboratory sadiay Melbourne, Australia. Iti isu met la nga aldaw, indeklaran ti WHO a kas global emergency ti outbreak a sagsagabaen ti nasurok
sangadosena a pagilian.  

Iningetandan ti iseserrek dagiti grupo dagiti turista (aglalo dagiti Tsino a grupoda no bumisita). Masapul nga addan visa dagitoy apaman a dumtengda iti pagilian. Saan a kas iti dati a sada la mayaramidan iti visa inton addadan iti uneg (visa upon arrival) ti pagilian. Ita, iti pay laeng embahada ti pagilian a nagtaudanda, mangaladan iti visa. Iti kasta, sadiay pay laeng, naarisitdan ket sigurado a saanda a carrier ti nasao a bayrus apaman a makasangpetda ditoy.

Kabayatanna, sigsiguraduen pay ti gobierno a pati dagiti agsanglad a barko wenno cruise ship iti pagilian a “nadalus” met laeng daytoy kasta metten dagiti kargana a turista. Saan laeng nga iti eropuerto ti panangiget kadagiti turista. Pagarigan ditoy ti maysa a cruise ship a simmanglad iti South Harbor. Nainget ti pannakainspeksion daytoy sakbay a napalugodan dagiti manmano laeng a turista (kaaduanna ti Tsino) a linaonna. Nupay nakapasiar dagiti turista iti Kamaynilaan, saanen a napalubosan ti luganda a simmanglad iti Zambales. Kapilitan a nagdiretson daytoy iti HongKong.

Nasken a suroten ti ibagbaga dagiti otoridad. Gapu ta coronavirus ti maigapu iti daytoy, ti respiratory system ti tao ti tiraenna. Adda ngarud panagkaarngi iti simple nga uyek ken panateng ti simtoma daytoy nCoV.

Adda uppat a subgroup ti coronavirus. Alpha group dagiti uyek, panateng ken kaarngida. Sumaruno ti beta, gamma ken ti delta subgroup a pakaibilangan dagiti nadamsak a nagraira idi a SARS 2002 ken MERS CoV idi 2012.

Itoy naduktalan a baro a coronavirus, awan kadagiti nadakamat a subgroup ti pakaibilanganna. Gapuna a nabuniagan pay laeng iti nCoV (novel CoV). Ti novel, kayatna a sawen, brandnew. Coronavirus 2019 pay ti awag dagiti dadduma ta nangrugi pay gayam ti kaadda ti nasigurado a biktima itay Disiembre. Sa laeng pimmutok a husto itoy nga Enero nga immadu dagiti biktima.

No kasano kadelikado ken kadamsak ti nCoV, saan pay a masinunuo dagiti eksperto. Agtultuloy ketdi ti panangadal ken panagsukisokda iti daytoy a bayrus. Mangnamnamada a makaduktalda iti agas ken bakuna a panglaban iti daytoy a sakit.

Itay Enero 28, nakipagkita ni Dr. Tedros Adhanom Ghebreyesus, direktor-heneral ti World Health Organization (WHO), ken ni Pres. Xih Jinping ti Republika ti China tapno mapagpatangan a naimbag dagiti maaramid iti pannakaparmek ti bayrus.

Inkari ti WHO ken ti gobierno ti Tsina a nagtaudan ti bayrus ti panagkayammetda tapno ad-adda a maadal ti kababalin daytoy. Impasigurado ti WHO a mangipatulod kadagiti eksperto iti Wuhan tapno isayangkatda ti naun-uneg a panagadal iti tulong met laeng dagiti eksperto ti salun-at ti Tsina.

Dinayaw pay ti WHO dagiti addang nga inaramid ti China kas koma iti panangtipedda iti panagwaras daytoy ken iti panangballaagda iti publiko. Dida inlimed ti naduktalanda a baro a bayrus ket nagkuti a dagus dadduma a pagilian a pakairaman ti pagiliantayo.

Enero 28 met laeng idi adda agwaras a pakaammo nga addan positibo a biktima ti nCoV iti probinsia ti Cagayan. Daras a nagwaras daytoy iti social media. Nakaadmit kano ti biktima iti maysa nga ospital (a nainaganan pay) iti ili ti
Sta. Ana.

Adu ti namati ta am-ammo ti nasao nga ili a yan ti adu a Tsino. Adda economic zone authority ditoy ken, siempre, casino.

Ngem dagus a nagtignay dagiti otoridad. Pinaneknekanda a maysa a fake news ti nagwaras. Sitatalinaed nga nCoV-free ti probinsia.

Dagitoy ti saan koma a rumbeng a mapasamak pay. Saan a makatulong dagiti peke a damag iti pananglaban iti nasao a bayrus. Pagdanagenda laeng dagiti umili.

Naimbag la unay daytoy panagkuti dagiti maseknan a pagilian. Dakkel ngarud ti namnama a dinto agbalin nga epidemia ti sakit nga imet ti baro a coronavirus! ●